Yayına Hazırlayan
Celalattin Batur
Araştırmacı
Dilşat Sayrani

VI. MEŞHURİ

200 den ( ikiyüzden) fazla gazel, muhames, mukaddes, mersiye tercibendlerinın toplandığı 178 sayfalık büyük eserin yazarı İbrahim Meşhuri XVIII. yüzyılın ikinci yarımında Yarkent'te doğmuştur ve XVIII yüzyılın ellinci yıllarında vefat etmiştir. Meşhuri'nin edebi icadi faaliyeti XVIII. yüzyılın birinci yarımında olmuştur.

Meşhuri'nin icadiyetinde muhabbet konusuyla bir seferde hayat ve ölüm hakkında büyük tartışmaları acayıp tefsirlerle yazmışlardır. Aynı zamandaki ruhi azablar, dert elemler şiirlerinde ki mısralarda iyice belirtmiştir. Meşhuri'nin gazelleri iyilik ve güçlü hisseleriyle icad etmiştir O şiirin vezitasını ehemmiyetini çok iyi anlayan, edebi icadiyetinin insan hayatında ki, hatta cemiyette ki yerini yüksek tutun bir bahalığan ediptir. Aşağıda Meşhuri'nin şiir divanından parça

Aşik ul kim özge şikayet bolmasa,
Her nege cebrin aşursa, bir şikayet bolmasa.
Huşluk ile ömrü ötkezgil ve ger ne bal hemuş,
Can urur can aççiği eyşu halavet bolmasa.
Kazii mehşer sorağı taeti üstidedur,
Vah neyler ul kişikim anda taet bolmasa.
Ger şehadetke açipsen köp ibadet eylegil,
Bali persiz kuştur iman, ger ibadet bolmasa,
Fikirsiz sözge ağız açma körersen harlık,
Özge izzet neylesun kim sözde izzet bolmasa,
Behki şeyhi hankah vezin işitkum kelmeyur,
Yok turur sözde eser, özde sorayat bolmasa,
Ademi birle nedin ermez beraber vehşi teyr,
Eklidin ger ademilerge şarafet bolmasa.
Yurtimizda kim yengi elfas bilen sözleridi, 
Nuhese eynasir ili şahi şevket bolmasa.
Vesli kesridin belend anda felekning rehnesi,
Yarini kaydın körer ak inayet bolmasa,
Vadii güftarğe Meşhuri'ni kelturdi işk,
Sazadin çikmas sada, mutriptin elhan bolmasa.
Her nuçuk ademge rahi şatlik ve rabi ğem tüşer, 
Gül üze gah toli yıgib gahida şebnem tüşer,
Hem nişin bolsa kişi kaç tebige kaç tebi bolur,
Lam ile kur'anda körgilkim elifbe hem tüşer.
Körsetur veslini aşik iştiyakige bakib,
Zehmiler endazeside hokkedin merhem tüşer.
İstigil sen ul tolun aydek tiler erseng kamal.
Kini yengi ayning şuai revzan içre kem tüşer,
Bermidi meştui vehşi kuşliğiğa idraki hösn,
Hösn eger her yerde bolsa damiga adam tüşer,

VII. ŞAİRAHUN
Bu şairinde fakat bir cilt esen bizim zamanımıza kadar gelmiştir. İslam name diye bu ünlü eser XVIII: yüzyılın 60lı yıllarda icat edilmiştir. Şairin adı Molla Abdullelim olup XVIII yüzyılın başlarında Turfan vilayetinin Lökçun denilen eski şehrinde doğmuş ve sonra da Korgas'ta yaşamıştır.

Şair " İslamname "sinde XVII. yüzyılın ortasındaki Doğu Türkistan 'da olan siyasi olaylardan bahsetmiştir Şair olayları psikolojik açıdan parallizmala tasvirlemiştir. Edibin bu eseri, edebi olmasına rağmen aynı zamanda tarihin kaynağı şeklinde halin de pahalı bir materyaldir, onun için onu XVIII. yüzyıl tarihini araştırmanın en önemli kaynağı diyebiliriz.

İslamname den parça:

Nemku Cirğal çırik başlap  kılip Debacini kaçurup barçe beglerini tonab madere zad kilgini bir ay töriik kilib Debacini kolaşkini ve Debacini yınib seyib şiresige kılip olturup Nemku Cirğal kıçip ketkini ve Debacini çırikibertib ni yokatkini.

Kıçıb olişib meğribilerge hem,
Debaciğe bolğan töelik bıhem
Men olsam neçuk deb temenna kilib
Behs nefs koymay tekaza kilib
Hige kilib vedeyi bi şumar
Kitay barçingizlarni deb ıtıbar
Jığip leşkeri canibi ğerbni

Talaşib şire kzölişip herpni
Bolup Nemku Cirğal Tökuz Kaşke baş
Tıgurmey zerer elge mikdari maş
Tuyuksiz yetib keldi korğasğiçe
Tuşup kondi korğaşüze bir kiçe
…………

Amursena Orbağini, Debaci kovlab barib alğani ve Hitayğe (Çin’e) kıçib kirgeni

Bu çunğar hisariki mehkem ıdi
Neden kim aning hişti adem ıdi
Buzulmiş ıdi kun çikiş canibi
Teki boldi veyran suyi meğribi
Şimdi teref kalmiş erdş pütün
Aning hem dimağiğe orlub tütün
,,,,,,,,,,,,,,,,

Amursena Saral bir bolub Hitaydin (Çindin) çırik başlab kelgeni Debaci hem öz ğemide bolğini

Ötub ul kişi, yıtişti behar
Teng oğlan mehel erdi leyli Nehar
Heber çikti kim yoktur yalğani – çin
Deban bizni yalğançi hakani Çin
Ğezeb birle bizge ok atmak içün
Yiğibdur çırik ançe kim sanı yok
Ining birle teng kelmey imkanı yok

XII. MOLLA NİYAZ. HOTENİ

XVII. Yüz yılın son yarımında Hoten'de yaşamış olan Uygur şairi Molla Niyaz kendisinin ölmez destanı " Dört İmam Tezkiresi " ile destan sahnesinde ünlü bir şairdir. Şair 1771 tarihin de Hoten de doğmuş ve Mart 1791 tarihinde " Dört İmam Tezkiresi " ni yazmıştır ( Destan çok uzun olup 26 bin mısradan oluşmuştur) Destan üç bölümden oluşmuştur

1- Hamdu Sena
2- Destanın esasının ceryanı ( yani Uygur'larda İslamiyet ile Budizm arasındaki mücadele )
3- Şairin kendisi hakkında vermiş olduğu bilgi

Aşağıda şairin Dört İmam tezkiresi adlı eserinden parçalar:

Hemd perverdigar kevn mekan
Kudritidin yaratti ikki cehan
Meleku iniş cin hayvanat
Keremi Huda’ni birle tapti hayet
Kedre sudin yaratti gevheri pak
Bi sutun turğuzup tokuz eflak

Ozidur Halik parçemiz mehluk
Yene andin bölek Huda’yi yok
Tengri biçün biçe gunedur
Yene bı şebeh bıme munedur

Kildi leşker ularğa nezzare
Elem ırdi on ikki parkare
Her elem ikki ming kişige nişan
Titreban heybetidin ikki cehan

Arğumak ırak esblari
Tügümes dise kançe vesflari
Kok timurdun kiyip tamam libas
Saliban mudde ige bim heras

Kaynaklar:
S. Mollaudov
XVIII Esir Uygur Poeziyası 1990 – Alma Ata
H. Memetahunov
Uygur Edebiyatında ki Klasikler 1960 – Taşkent
Bulak Dergisi 1980 – 1. Sayı, 1982–1. Sayı, 1983 – 1. Sayı Ürümçi

  • 1543 defa okundu.