Misir: uyghurlarni xitaygha qayturup berme!

Misirda yashawatqan uyghurlar choqum xalighanche qolgha élinish hemde ziyankeshlik we ten jazasigha uchrash xewpi bar bolghan döletke qayturulush qorqunchisidin azad bolushi lazim.

08 Temmuz 2017, 20:04
Kishilik hoquq közitish teshkilati (Human Rights Watch)

(Béyrut, 2017- yili 8- iyul) misir da'iriliri nöwette tutup turuluwatqan onlighan uyghur musulmanni xitaygha qayturup bermesliki kérek, chünki ular u yerde xalighanche tutqun qilinish we ten jazasigha uchrash xewpige duch kélidu.

2017- Yili 3- iyuldin bashlap, da'iriler misirda yashawatqan uyghurlardin az dégende 62 kishini qolgha alghan we ularning tutup turulushi heqqide héchqandaq chüshendürüsh bermigen, hemde ularning adwokat we a'ilisidikiler bilen alaqe qilishigha yol qoymighan. Musulman az sanliq millet üstidin ularni «bölgünchilik» we «diniy esebiylik» bilen eyiblep basturush élip bériwatqan xitay yéqinqi aylardin buyan chetellerde oquwatqan uyghur oqughuchilarning qaytip kélishini telep qilghan idi.

«Misir da'iriliri uyghurlarni wehshiylerche qolgha élishni toxtitishi kérek» dédi kishilik hoquq közitish teshkilatining ottura sherq dériktori sarah lih wiston. «Misirda yashawatqan uyghurlar choqum xalighanche qolgha élinish hemde ziyankeshlik we ten jazasigha uchrash xewpi bar bolghan döletke qayturulush qorqunchisidin azad bolushi lazim.»

Tutulghanlarning köpinchisi dunyagha dangliq islamiy bilim yurti bolghan ezher uniwérsitétining oqughuchiliri bolup, bu mektep nechche on yildin buyan xitaydin uyghur oqughuchilarni qobul qilip kelgen, shundaqla köpinchisining inawetlik misirda turush kinishkisi bar.

7- Iyul, kishilik hoquq közitish teshkilati ezherning chong imami ehmed elteyyibqa bir mektup yé'izp, uningdin misir da'irilirini tutulghan uyghurlarni qoyup bérishke we ularni xitaygha qayturmasliqqa dewet qilishni telep qildi.

Kishilik hoquq közitish teshkilati qahirede yashawatqan töt uyghur we misirning sirtida yashawatqan we weziyetni yéqindin közitiwatqan bir pa'aliyetchi bilen söhbet élip bardi. Ularning éytishiche, 3- iyuldin bashlap, misir saqchiliri uyghurlarning öyliride, shundaqla uyghurlar köp baridighan ashxana we soda saray qatarliq bir qanche urunda uyghurlarni qolgha alghan. Mesilen, 7- ayning béshida, misir saqchiliri bir ashxanigha bésip kirgen we u yerdiki barliq uyghurni qolgha alghan. Da'iriler az dégende bir kishining tutup turuluwatqan we qolgha élinghanlarning ehwalini sürüshtürüsh telipini ret qilghan.

«Nyuyork waqt géziti»ning 6- iyul misir awi'atsiyesining bir emeldaridin neqil qilip bergen xewirige asaslanghanda, az dégende 12 neper uyghur xitaygha qayturiwétilgen, qamaqta turuwatqan bashqa 22 uyghur qayturulushqa teyyarlanmaqta iken. Bu emeldarning éytishiche, saqchilar héchqandaq chüshendürüsh bermestin bu uyghurlarni qayturiwétish heqqide buyruq chüshürgen.

Bu qolgha élish weqesi misir ichki ishlar ministiri el gheffur bilen xitay j x ministirliqining mu'awin ministiri chin jiminning 19- iyundiki bir uchrishishining arqisidin yüz bergen. Uchrishishta, chin jimin xitayning «radikal teshkilatlar»gha munasiwetlik uchurlarni almashturushqa bolghan arzusini tekitligen.

Qahirde yashawatqan bir uyghurerning kishilik hoquq közitish teshkilatigha éytishiche, 7- ayning bashlirida u gugum waqtide öyige qaytiwatqanda öyi bar kochida saqchilarni körgen. U saqchilargha tutulup qélish we xitaygha ötküzülüp bérilishtin qorqup öyige qaytmighan. Bu kishi 2008- yilidin buyan misirda yashawatqan bolup, uningda b d t musapirlar aliy komissarliqining siyasiy panahliq tiligüchilerni tizimlash kartisi bar iken. Lékin u héch qachan panahlanghuchilar qanuni bolmighan misir hökümitidin höjjet tapshuriwalmighan.

Ilgiri ezher uniwérsitétida oqughan bir uyghur erning bildürüshiche, az dégende 39 uyghur qolgha élinghan we bir saqchi idarisige qamap qoyulghan. U a'ilisidikilerni élip öyidin qéchip ketken.

Ötken bir qanche ayda, xitay hökümiti chetellerde, misirmu shuning ichide, oquwatqan uyghur oqughuchilargha wetinige qaytip kélish heqqide buyruq chüshürgen. Xitay da'irilirining oqughuchilarning a'ile ezalirini tutqun qilish arqiliq ularni qaytip kélishke mejburlighanliqigha da'ir xewerler bar. 2016- Yili séntebirde, misir ichki ishlar ministiri xitay jama'et xewpsizliki ministiri bilen téxnika hemkarliq kélishimi imzalighan bolup, térrorizmgha zerbe bérishni kücheytishke we xitayning mexsus téxnikilirini öginishke wede bergen.

Yéqinqi yillardin buyan, xitay hökümiti «térrorizm», «bölgünchilik» we «diniy esebiylik»ke qarshi turush namida shinjang(sherqiy türkistan – t)da kontrolluqni kücheytti. 2015- Yili, xitay soti 1419 kishini – köpinchisi uyghur – dölet bixeterlikige tehdit yetküzgen, «bölgünchilik»ke qutratquluq qilghan we térrorizmgha qatnashqan dep békitken. Halbuki, qarshiliq heriketliri, zorawanliq we térrorizmgha qarshi heriketlerge alaqidar tepsilatlar intayin az bolup, musteqil uchur menbeliri yoq hésabta.

Xitayning uyghurlarni xalighanche tutqun qilish, ten jazasi bérish we ularni mejburiy yoq qiliwétish xatiriliri, shundaqla bundin burunqi mejburiy qayturup bérish diloliridiki edliye tertiplirining siyasiylashturulushi, eger bu shexsler xitaygha ötküzüp bérilse, ten jazasi we bashqa xorlashlargha uchrash xewpige bolghan endishilerni kücheytmekte.

Xelqara qanunlar we ten jazasini cheklesh ehdinamisidiki belgilimilerge asasen, misir hökümitining öz dölitide tutup turuluwatqan her qandaq shexsning mejburiy qayturup bérilgen jayda ziyankeshlik, ten jazasi we bashqa éghir kishilik hoquq tajawuzchiliqlirigha uchrash xewpining yoqluqigha kapaletlik qilish mejburiyiti bar.

Yéqinqi bir nechche yilda, köp qétim xelqara qanunlargha xilap halda uyghurlarni mejburiy halda xitaygha qayturup bérish weqeliri yüz berdi. 2015- Yili awghustta, tayland 220 uyghurni mejburiy xitaygha qayturup berdi. 2012- Yili dékabirda, malaysiya alte uyghurni xitaygha qayturup berdi. Ikkila weqede, kishilik hoquq közitish teshkilati tayland, malaysiya yaki xitay hökümitidin qayturulghuchilarning aqiwiti we salametliki heqqide melumatqa érishelmidi.

«Misir yönilishini özgertip qayturup bérishni toxtitamdu - yoq, bu misirning xitayning bésimigha berdashliq bérelishi yaki xelqara qanunlargha xilapliq qilish wastisi bolushini sinaydighan bir sinaq.» dédi witson. «Hayat xewp ichide bolushi mumkin.»

http://turkistantimes.com/uy/news-1734.html

Yorumlar

Bu haber için henüz yorum yazılmadı.


Bu Habere Yorum Yazın

Yorum yazabilmek için sitemize üye olmanız gerekmektedir. Bu sayfadan ücretsiz üye olabilir, zaten üyeyseniz bu sayfadan giriş yapabilirsiniz.

Kök Bayraq Jornili

Abonelik Ba�vuru Formu

Tarihte Bu Gün

  • 01 Temmuz 1974 - Türkiye-çin Arasinda İlk Ticari Antlaşma İmzalandi
  • 05 Temmuz 2009 - Urumçi Katliami
  • 07 Temmuz 1995 - Hoten Ayaklanmasi
  • 16 Temmuz 2011 - Esir Milletler Haftasi
  • 21 Temmuz 2013 - • ürümchi Katlıamı 05-07-2009 De Hıtaylar Chikardi
  • 22 Temmuz 1933 - Abdulhalik Uygurun Şehit Edilişi

Yéngi Pikirler

Kök Bayraq Zornili

E-Mail Listesi


Sitemizdeki yeniliklerden haberdar olmak için e-posta listemize üye olabilirsiniz.

© 1999 - 2017 East Turkestan. All rights reserved.

Web Design