Genel sayıları 250'den fazladır. Doppa, kalpak ve tumakların her birinin 25'den fazla türü vardır. Bu baş giyimlerine Uygur halkının gelenekleri, beğenisi ve zevkleri işlenmiştir. Baş giyimleri onu icat edenlerin sanat ve ustalıklarını sergilemektedir. Topluluklar birbirini baş giyimlerinin kenarlarına ve üstlerine nakşedilen motiflerden ve giydikleri elbiselerden hangi ulusa ve etnik gruba ait olduğunu ayırt etmişlerdir. Üzerindeki nakışın türü ve yerleştirilmesine, kumaşın özelliğine göre baş giyimleri erkeklerin, kadınların, çocukların ve ihtiyarların diye de çeşitlere ayrılmıştır.

 

DOPPA: Yüksek olmayan koni şeklindeki tepe ve kenardan meydana gelmektedir.

Şekil bakımından doppalar kenarlı (4 köşeli) ve yuvarlak olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Doppaların her çeşidi astarla birlikte dikilmektedir. Kısacası doppanın her bir kısmı ayrı biçilmekte ve her parçaya nakış işlenmektedir. Daha sonra astar ve biçilen kısımlar küçük aralıklarla (2 milimetre) halinde elle işlenir. Kâğıt parçası ile sarılan ince ağaç veya tellerden fitiller hazırlanır. Bu fitiller sıralar halinde dikilen kısımların içerisine yerleştirilir. Bundan sonra Doppanın tüm parçaları birleştirilip dikilir. Ağaç kalıba çekilip iki-üç gün güneşte kurutulur. Daha sonra kalıptan çıkarıp kenarların düzgün çıkması için doppayı katlayıp birkaç gün üzerine ağırlık koyup bekletilir. Dört kenarlı doppaların hemen, hemen hepsi de katlanmaktadır. Bu da kullanana büyük bir kolaylık sağlamaktadır. Çünkü istendiği zaman cebe koymak veya kuşağa kıstırmak mümkün olmaktadır.

 

1. BADAM DOPPA: 4 kenarlı doppadır. Siyah kumaştan dikilip beyaz ipek ipten badem, nar, şeftali veya kızılgül nakışları işlenmektedir. Badem doppalar sarı ve beyaz iplerden hazırlanan püskülle süslenmektedir. Püskül doppanın sağında yer almaktadır. Bu tür doppaları çoğunlukla erkekler giymektedir. Kadınlar arasında oldukça az rastlanmaktadır. Badem doppa Doğu Türkistan’ın daha çok güney ve kuzey bölgelerinde kullanılmaktadır.

 

2. ÇİMEN DOPPA: Çimen doppalar hem 4 kenarlı hem de yuvarlak olabilmektedir. Bunlar pamuktan dokunan kalın kumaşlardan dikilmektedir. Çimen doppa, ismine benzer bir şekilde çeşitli renkteki ipek iplerden işlenen gül nakışlarıyla çimenliği anımsatmaktadır. Güllerin arasında boş kalan yerler açık yeşil, siyah veya beyaz iplerle işlenmektedir. Bu doppayı genelde Doğu Türkistan’ın güneyinde yaşayan erkekler giymektedir.

 

3. GİLEM DOPPA: 4 kenarlıdır. Gilem doppa denmesinin nedeni üzerine işlenen nakışların geometrik ve halı motifleri şeklinde olmasındandır. Gilem doppa kareler halinde beyaz ip ile dikilmekte ve daha sonra hesaplama yolu ile her çeşit ip ile nakış işlenmektedir. Genç erkeklerin giydiği gilem doppanın nakış gülleri iri olup ip rengi oldukça koyudur. Kızlara ait doppalarda işlenen güller ufak, iplerin rengi ise oldukça açıktır. Kaşgar, Hoten gençleri bu doppaları halk bayramlarında, düğünlerde ve büyük törenlerde giymektedir.

 

4. KAŞGAR TOLUMA DOPPASI: Kenarlı doppadır ve tepesi yuvarlak bir şekildedir.

"Toluma" ismi ise doppanın dikildiği kumaştan gelmektedir. İnce bir ustalıkla kenar ve tepe işlemelerinin yapıldığı bu doppayı Kaşgar ve Hoten erkekleri giymektedir.

 

5. SİDAM DOPPA: Sidam doppa düz ve işlemesizdir. Kaşgar ve İli (Gulca) Sidam Doppası olarak iki türü vardır. Kaşgar doppası yüksek ve kenarlıdır. Fakat katlanmaz. İli doppası alçak ve tepesi sivri bir şekilde dikilir. Koyu lacivert yeşil, siyah, kırmızı ve kahverengi renklerden dikilmektedir. Doğu Türkistan'ın güneyinde bu doppayı erkekler de kadınlar da giymektedir. Kadınlar bu doppayı beyaz veya açık başörtü üzerine giymektedir. İli vadisinde ise yalnızca erkekler giymektedir.

 

 

6. SİDAM KADAK DOPPASİ: Kenarlı, yüksek (Doğu Türkistan’ın kuzey bölgelerinde)

ve basık (güneyde) yuvarlak şekillerde yapılmaktadır. Nakış olarak doppanın geneline kızıl gül, şakayık şeftali çiçeğini anımsatan altın, gümüş ve parlak iğneler dikilir. Sidam Kadak

doppa yeşil, siyah, bordo, lacivert, düz veya güllü basmalardan dikilmektedir. Bu doppaları

Doğu Türkistan’ın güneyinde genç kadınlar sıkça kullanılmaktadır.

 

7. ALTUN KADAK DOPPA: Bu doppa lacivert ve siyah berkut (çizgili kadife) veya

duhava (parlak düz kadife)'dan dikilmektedir. Altından yapılan gül şeklindeki levha doppanın ön tarafına iliştirilir. Bazen de küçük altın levhacıklar doppanın tüm kenarlarına yerleştirilmektedir. Bu doppayı varlıklı aileler, gelinler büyük törenlerde, bayramlarda ve düğünlerde giymektedir.

 

8. ALTUN TAÇ KAŞ DOPPA: Şekil bakımından yuvarlaktır. Altından yapılan ve üzeri kıymetli taşlarla süslenen taç, doppanın merkezine yerleştirilir. Bu doppayı zengin ailelerin kadınları, hanzade ve bey hanımları giymektedir.

 

9. GİLEM TAÇ DOPPA: Hem yuvarlak hem de kenarlı şekillerde yapılmaktadır.

Üzerinde geometrik şekilli işlemeler yer alır. Kıymetli taşlarla süslü altun yüzüğe geçirilen papağan tüylerinden yapılan taç, doppanın önüne takılır. Oldukça gösterişli olan bu doppayı daha önceki dönemlerde yalnızca tanınmış kişiler giymekteydi. Şimdi ise tiyatro sahnelerinde kullanılmaktadır.

 

10. MENPU DOPPA: Kaşgar ve İli doppası olmak üzere iki çeşittir. 4 bükümlü olan

Kaşgar doppasının tepesi ve kenarına gül işlenmekte gülün kenarları ise yeşil veya mavi ipek ip ile çevrilmektedir. Gül her renk iplerden işlenmektedir. İli Menpu Doppası da 4 bükümlüdür. İşlemeler yalnızca beyaz ipek iple yapılmaktadır. Tepeye işlenen nakışın küçük bir nüshası doppanın kenarına da işlenmektedir. Menpu doppa, siyah, mavi, kahverengi ve kırmızı kadifeden dikilmektedir. Bu doppa Doğu Türkistan’ın güneyinde kadınlar, kuzeyde erkekler, doğuda (Turfan, Kumul) ise gençler ve yaşlı erkekler arasında yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.

 

11. SEDEF DOPPA: 4 bükümlü veya yuvarlak olan Sedef Doppa siyah, mavi, kahverengi, kırmızı ve bordo renkli düz, parlak kadifelerden dikilmekte, ufak ve açık sarı sedef boncuk ile süslenmektedir. Sedef doppayı varlıklı ailelerin gelinleri giymekte Kuçar ve Kaşgar'da yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Bu doppayı Doğu Türkistan’ın kuzeyinde Çöçek, Altay ve İli kadınları da giymektedir.

 

12. MERVAYİT DOPPA: Şekil ve yapılış bakımından Sedef Doppaya benzemektedir.

Farkı ise inci boncuklarının seyrek bir şekilde işlenmesidir. İnci ile işlendiğinden bu doppayı zengin ailelerin kadınları büyük törenlerde giyerler.

 

13. TURPAN, KUMUL GÜLLÜK DOPPASI: Bu yuvarlak tepeli doppa mavi ve kahverengi kadifeden veya ketenden, nakışları oldukça açık kırmızı ve yeşil ipek iplerle dikilmektedir. İri gül işlemeler yeşil yaprak içerisinde yer almaktadır. Bu doppayı yalnızca Turpan ve Kumul'da hem kadın hem de erkekler giymektedir.

 

14. TURPAN DOKULMA DOPPASI: Eski baş giyimlerden biridir ve şekil bakımından köşelidir. Kahverengi ve mavi renk ipek ip ile dikilmektedir. Üçgenin tepesi tamamen sarı ipek ip ile dikilmekte ve onun üzerine gül nakışları işlenmektedir. Bu doppa işleme değil sanki dokunmuş gibi göründüğünden buna Dokulma Doppa denmektedir. Bu doppayı yalnız Turpan erkekleri giymektedir.

 

15. POSMA DOPPA: Yuvarlak şekilli, işlemesiz olan bu doppa herhangi bir yumuşak ve gül desenli kumaştan dikilebilmektedir. Posma Doppa tepe ve yanlar olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Üst yuvarlak biçilir, tepesi dikdörtgen şeklindedir. Daha sonra astarı biçilir ve bütün parçalar birleştirilir. Posma Doppa genelde ihtiyarlar için dikilmektedir. İhtiyarlar bunu gece yatarken kullanmaktadır.

 

16. ŞAPAK DOPPA: Şapak doppa ince, astarsız ve yuvarlak şekildedir. Beyaz pamuklu kumaşlardan dikilmektedir. Genelde yazın güneşten korunmak için kullanılmaktadır. Şapak doppa ince, oldukça hafif ve kullanışlıdır. Yeşil, mavi ve kırmızı iplerle dikilen şapak doppayı Doğu Türkistan’ın tüm bölgelerinde tüccarlar sanatkârlar ve çiftçiler giymektedir. Ayrıca bu doppayı her yaş grubundan kişiler giymektedir.

 

17. SELLE DOPPA: Eski doppalardan biridir ve yuvarlak bir şekildedir. Karanfil yeşil veya gri düz parlak kadifeden dikilmektedir. Selle doppayı genelde imamlar giyer ve onun üstüne geniş olmayan sarık sararlar. Bu doppa ev içinde sarıksız giyilmektedir.

 

18. ZER DOPPA: Köşelidir ve kimhapın (simli kumaş) her renginden dikilmektedir. Kenarın tamamına kara berkut (çizgili siyah kadife) çekilir. Kadifenin üzerine altın ip ile kaplama gül dikilir. Bu doppayı genç kızlar ve gelinler giymektedir.

 

19. BEYLER DOPPASI: Beyler doppası yüksek kenarlıdır. Kahverengi, siyah, mavi

ve yeşil berkuttan dikilmektedir. Altın ip ile nakış işlenmektedir. Nakışlar oldukça açık renk

iplerden işlenmektedir. Kenarı altın nakışlı kumaşla süslenir. Bu doppayı 18. asırlarda Kaşgar, Yarkent bey ve hanları giyerlerdi.

 

20. İLİ KALPAĞI: Bu baş giyimi doğal beyaz keçeden dikilmektedir. Kalpağın kenarlarına kara atlastan veya kadifeden kumaş dikilir. Bazen bu kadife bir santimetre genişliğinde kalpağın ortasından geçip iki yanlarına uzanan bir şerit şeklinde yapılmaktadır. Kışları çok soğuk olan Doğu Türkistan için oldukça uygun bir kalpak olan bu baş giyimini İli çiftçileri ve arabacıları yazın yakıcı sıcağından korunmak için de kullanmaktadır.

 

21. YENİSAR TUMİĞİ: Yenisar Tumiği şekil bakımından kalpağa benzemektedir. Bu

tumak işlenmiş koyun veya keçi derisinden yapılmaktadır. Üst tarafı yuvarlak altı ise düz bir şekilde biçilmektedir. Üst ile alt birleştirilirken kenar şeriti biraz kasılarak dikilmektedir.

Kenarına 15 santimetreye yakın kara koyun derisi dikilmektedir. Bazen de tumağın tepesi pamuktan yapılmış kalın kırmızı, kahverengi, beyaz ve mavi bezle kaplanmaktadır. Bu tumak Yenisar, Yarkent, Hotan ve Mekit Şehri dolaylarında genç ve orta yaşlı erkekler giymektedir.

 

22. SELLE TUMAK: Şekli yuvarlaktır fakat çok yüksek değildir. Pamuktan dokunan mavi, siyah veya gri renk kumaşlardan astar ile dikilmektedir. Kenarları kısa ve yuvarlaktır.

Üst ile altı birleştirilip dikilmesinden önce astar arasına pamuk, kâğıt veya saman koyulmakta ve daha sonra işlenmiş koyun derisi tepeye dikilmektedir.

 

23. ARTUŞ TAĞ TUMAĞİ: Koni şeklinde tepesi sivri olan bu baş giyimi tüylü deriden dikilip üstü kalın bir kumaş ile kaplanmaktadır. Kenarlarına uzun tüylü koyun derisi çekilmektedir. Süs olarak kumaşla kaplı üst kısmına çeşitli iplerden uzunlamasına işlemeler yapılmaktadır. Bu tumağı Artuş, Taşkurgan çobanları ve çiftçileri giymektedir.

 

24. SERPUŞ TUMAK: Yüksek ve yuvarlaktır. Yalnızca Siyah kadifeden dikilmektedir. Gövdeye tüylü deriler dikilip astar içine ince pamuk yerleştirilir. Buna "Mugambir" tumak da denmektedir. Serpuş tumağı tüccarlar ve din adamları giymektedir.

 

25. KAMA TUMAK: Çok yüksek değildir ve şekil bakımından 4 köşelidir. Tumağın tepesi siyah ve mavi kadifeden dikilmektedir. Gövde kama derisiyle süslenmektedir. Kama tumağı varlıklı ailelerin gençleri ve gelinleri, bazen de orta yaşlı kadınlar giymektedir.

 

26. KULA TUMAK: Sivri uçludur. Gövdesine genişliği 2-3 santimetre tüylü deri çekilir ve üzerine kırmızı yeşil ve sarı renkte şerit çekilir. Kula Tumak işlenmiş koyun ve keçi derisinden dikilmektedir. Bazen de deri kalın bir kumaşla kaplanmaktadır. Bu tumağı genelde fakir halk giymektedir.

 

27. TULKE TUMAK: Tumak köşeli ve basıktır, tepesi kara kadifeden dikilmektedir.

Gövde geniştir ve tilki derisiyle kaplıdır. Bu baş giyimi İlinin Kuzey bölgelerinde geniş bir şekilde kullanılmaktadır. Zenginler, beyler ve büyük tüccarlar giymektedir.

 

28. ARTUŞ TUMUĞİ: Yüksek, yuvarlak, dışı ve astarı işlenmiş koyun derisinden dikilmektedir. Koyunun tüylü derisi çekilen tumağın üzerine renkli süslemeler yapılır. Daha çok Atuş çevresindeki çiftçiler giymektedir.

 

29. KÖPE TUMAK: Köpe tumak köşelidir ve yüksek değildir. Kenarları siyah kadifeyle kaplanır. Çevresine kırkılıp karaya boyanan tüylü deri çekilir. Astarı deriden dikilmektedir.

Bu tumag her sosyal sınıfa ait erkekler tarafından giyilmektedir.

 

30. KAŞGAR AYALLAR TUMAĞI: Yuvarlak ve yassıdır. Bu tumag her çeşit kumaştan dikilmektedir. Deri çekilen kenarların içine pamuk konulur. Günümüzde yalnızca tiyatro sahnelerinde kullanılmaktadır.

 

31. HANZADE TUMAK: Çok yüksek değildir. Köşelidir. Yalnızca kadınlara has bir baş giyimidir. Tepesi kırmızı, mavi veya yeşil kadifeden dikilir. Bu tumağı varlıklı ve saygın ailelerin gelinleri giyerdi. Daha sonraki yıllarda kullanımdan kalkmış ve günümüzde tiyatro sahnelerinde kullanılmaktadır.

 

32. HOTEN AYALLAR TUMİĞİ: Başörtü üzerine broşla tutturulmaktadır. Geleneksel kadın tumağına benzemekte fakat ondan biraz küçüktür. Bu tumak "Tumak Kalpak" olarakta adlandırılmaktadır. Hoten çevresindeki Perçen, Çakilik, Niye, Keriye ve Çeriye bölgelerinde yalnızca kadınlar tarafından kullanılmaktadır.

  • Etiketler: doppa.badam doppa.çimen dopa.gilem doppa.kaşgar Toluma doppası.sidam doppa.altun kadak doppa.menpu doppa.sedef doppa.uygur.kaşgar yanihisar.ili.artuş.selle.hanzade.