.Emin BUĞRA 
Devlet adamı
İdikut ve Kılıçhanlar’ın Cengiz Han’a tabi oluşu
Gürhan Muhammed Harezimşah ve Sultan Osman’a karşı Talas valisi Nikubeg’in komutanlığında bir ordu gönderdi. Semerkent yakınlarında şiddetli savaş oldu. Savaş sonunda Nikubeg yaralanarak esir alındı. Askerleri dağılarak kaçtılar. Harezimşah kaçanları kovalayarak Sır nehrini geçip Gürhan’ın 2. başkenti Otrar şehrini işgal etti, şehrin yöneticisini çocuklarıyla beraber esir alarak geri döndü. Harezim’e gelip Nikubeg’i suda boğarak öldürdü.
Kara Hıtaylar yenilgiye uğradıktan sonra Harezimşah ile Osman arasındaki dostluk daha da güçlendi. Harezimşah kızını Sultan Şah ile evlendirmek istedi. Bu sırada Harezimşah, Gürhan’ın yanına sığınıp geçimini sağlamakta olan Nayman kabilesinin hanı Küçlük’ü Gürhan’a karşı çıkması için gizli bir şekilde kışkırtmaktaydı. Bundan dolayı Harezimşah ve Sultan Osman Gürhan’ın Harezim’e saldırmayacağından emindi. Sultan Osmanşah Harezim’e gelip düğün hazırlıklarına başladı. Gürhan, Küçlük’ün isyan çıkaracağından habersiz Hicri 605 (Miladi 1208)’de Batı Türkistan’a saldırdı. Güzergah üzerindeki tüm şehirleri alarak Semerkent’i kuşattı. Şehir alınmaya az kala Küçlük’ün isyan haberi geldi ve Semerkentliler ile barış sağlayarak Balasagun’a geri dönmek zorunda kaldı. Başka bir rivayete göre Sultan Osman Gürhan’ın saldırısından kaçarak Harezim’e gelmişti.
Hicri 606 (Miladi 1209)’da Gürhan Semerkent’ten geri döndükten sonra Harezimşah Semerkent’e geldi ve Gürhan ile Küçlük’ün savaşmakta olduğu haberini aldı. Bunun üzerine hemen Doğu Türkistan’a yöneldi. Ancak Gürhan çoktan Güçlük’ü yenip kovduktan sonra Harezimşah’ın saldırısına hazırlanmıştı. Gürhan Harezimşah’ı Talas’ın batısında karşılayarak onunla savaştı. Savaş sonucunda Harezimşah ağır yenilgi aldı ve askerleri perişan halde kaçtılar. Harezimşah birkaç özel kişileri ile Gürhan’ın askerlerinin arasında kaldı. Ancak Harezimşah Kara Hıtay elbisesi giydiği için kimse onu tanımadı ve birkaç gün Gürhan’ın askerlerinin arasında kaldı, sonra fırsat bulup kaçarak Sır nehri kenarındaki askerlerine kavuştu.
İdikut ve Kılıçhanlar’ın Cengiz Han’a tabi oluşu
Uygur idikutu, Gürhan’ın Beşbalık’taki üst düzey yöneticisinin kibri ve zulmünden sürekli şikâyetçiydi. Bundan dolayı Gürhan’ın hâkimiyetinden kurtulmak için fırsat kollamaktaydı. Bu sırada Harezimşah ve Gürhan arasında meydana gelen savaş krizinden faydalanarak Hicri 605’te Gürhan’ın İdikut ordusundaki üst düzey komutanını öldürüp bağımsızlık ilan etti ve ardından hemen Cengiz Han’a hediyeler göndererek dostluğunu ilan etti. Cengiz Han da Durbay isimli elçisini İdikut’a göndererek barış imzaladı. Sadece bununla yetinmeyip Cengiz Han İdikut’un kızı ile evlendi ve İdikut’a kardeşinin kızını verdi. Cengiz Han’ın isteği üzerine İdikut yüzlerce öğretmen, kâtip ve silah gönderdi. Bu şekilde İdikut Hanlığı Cengiz Han ile iki yıl samimi dost olarak tam bağımsız yaşadı. Hicri 606 (Miladi 1209)’da Gürhan’ın Harezimşah’ı mağlup ettiğini görüp korkuya kapıldı ve Moğolistan’a giderek Cengiz Han’ı ziyaret etti; ona tabi olduğunu bildirerek onun koruması altına girdi. Doğu Türkistanlı Müslümanlar putperest Karahıtaylar’ın hakimiyetine her zaman nefret gözüyle bakıyorlardı. Ancak Gürhan’a karşı gelecek güçleri yoktu. Hoten Hanı Kılıçhan Hicri 605’te Gürhan’ın zor durumda kalmasını fırsat bilerek Gürhan’ın Hoten’de bulundurduğu üst düzey yöneticisini öldürüp bağımsızlık ilan etti. Bu arada Cengiz Han’ın düşmanı olan Tangut şehzadesi Hoten’e kaçarak gelmişti. Cengiz Han bu şehzadenin iadesini istedi; Kılıçhan Cengiz Han’ın dostluğunu kazanmak zorunda olduğu için Tangut şehzadesini iade etti. Bunun sonucunda Cengiz Han ile dostluk anlaşması yapıldı. Ancak bu dostluk uzun sürmedi. Hicri 608 (Miladi 1211)’de Gürhan yenilgiye uğradı ve Küçlük Han bir afet olarak meydana çıkınca Cengiz Han’ın koruması altına girdi.
Kara Hıtay Devletinin Yıkılışı
Hoten, Kucu, Beşbalık, Kumul ve Bariköl bölgeleri Karahıtay devletinden ardı ardına ayrılınca Karahıtay devletinin gücü ve nüfuzu iyice zayıfladı. Harezimşah bu durumu fırsat bilerek Küçlük’u doğudan saldırmaya çağırdı. Ancak Küçlük saldırıya geçecek kadar güce sahip değildi. Bilahare Hicri 607’de Harezimşah Doğu Türkistan sınırlarına saldırı düzenlemeye başladı ve Otrar, Taşkent’i işgal etti. Gürhan bu haberi duyup tüm gücüyle Harezimşah’a karşı atağa geçti. Talas yakınlarında şiddetli çatışmalar meydana geldi. Savaş sonucunda Gürhan ağır yenilgi alarak geri çekildi.
Bu olaydan sonra “Harezimşah Gürhan’ı mağlup ederek arkasından kovalamaktaymış.” haberi yayıldı. Bu haber üzerine Balasagun halkı “Şimdi biz Müslümanların putperest Karahıtaylar’dan kurtulma zamanıdır.” diyerek silahlanıp şehirdeki Karahıtayları öldürdü ve şehir kalesini kapayıp beklemeye başladılar.

  • 878 defa okundu.