M.Emin BUĞRA 
Devlet Adamı

 
Kara Hıtayların
Doğu ve Batı Türkistan’ı İşgali
    Karahanlılar Devleti gitgide zayıflayarak güçsüz ve nüfuzsuz bir duruma düşmüştü ve Batı Tavgaç Karahaları Selçuklu sultanı Sencer’in himayesine girmişti.
Kuzey İlkhanlığı’ndaki kabileler ardı ardına isyan çıkarıyorlardı. Karahanlılar hükümdarları kendilerini zevki sefaya vermişlerdi ve devlet çöküş dönemine girmişti.
Yaklaşık hicri 525 (miladi 1130)’da Kuzey İlkhanı, İmil’deki Kara Hıtaylar Beyi Nusi’yi Balasagun’a çağırıp onu isyan çıkaran kabilelerin üzerine yolladı. Nusi isyancıları bastırıp İlkhan’ın egemenliği altına aldı. İlkhan onu bu hizmetinden dolayı ödüllendirmek için Ye Lüy Da Şi’ni askerlere komutan olarak tayin etti ve Balasagun’a gönderdi. Ye Lüy Da Şi görünürde çok sadakat ile çalıştı, ancak gerçekte İmil’deki adamalarını yavaş yavaş Balasagun’a getirip üç yıl içersinde çevresinde epeyce etkili bir güç oluşturdu ve her şeyi etkisi altına aldı. Hicri 528 (miladi 1134)’te ani bir darbeyle İlkhan’ı ve tüm hanedanlığı ele geçirdi. Hicri 530 (miladi 1136)’da Kaşgar’a saldırdı ve Karahan’ı mağlup ederek Kaşgar’ı aldı. Yerken, Hoten, Kuça ve Üçturfan bölgelerini de kısa bir süre içersinde idaresi altına aldı. Böylelikle Karahanlılar Devleti tümüyle yıkılmış oldu. Bu zaferden sonra Ye Lüy Da Şi kendisini Gürhan (Büyük Han) ilan etti. Ye Lüy Gürhan Karahanlılar’ın yönetim geleneğini devam ettirerek egemenliği altına giren bölgelerdeki hanlıklara dahili özgürlük tanıdı. Hoten hanlarından Kılıç Han, Uygur hanlarından İdikut, Karluk hanlarından Yabgular bu dönemde meşhur olmuşlardır.
Kara Hıtaylar Hicri 531 (miladi 1137)’de Gürhan Batı Tavgaç Karahanlığı’nı işgal etmek için Pergane’ye saldırıp Özkent ve Kasan gibi bölgeleri ele geçirdi. Bunu duyan Kılıç Tavgaç Buğra Karahan Semerkent’ten yola çıktı. Hocend Şehri civarında şiddetli çarpışma meydana geldi. Bu savaşta Kılıç Han yenilerek Semerkent’e geri döndü. Gürhan arkasından kovalayıp Semerkent’e yaklaştığında Kılıç Tavgaç Buğra Karahan anlaşma yapmak istedi. Gürhan, vergi vermeleri karşılığında içişlerinde bağımsızlık tanıyarak barış anlaşması yaptı. Anlaşma yapıldıktan sonra Gürhan, Kılıç Tavgaç Buğra Karahan’ı Batı Türkistan’ın hükümdarı olarak tanıdı ve orada yüksek mevki sahibi bir yönetici ile yeteri sayıda asker bırakıp Balasagun’a geri döndü. Böylelikle Batı Türkistan tümüyle Kara Hıtaylar’ın hakimiyeti altına girmiş oldu. (Bakınız harita 15) Bazı tarih kitaplarında Kara Hıtaylar’ın Batı Türkista’a olan istilasının Rukniddevle Mahmud Han döneminde olduğu yazılmıştır. Bu doğru değildir, çünkü bu kişi Kuzey İlkhanlarındandır.
Selçuklu sultanı Sencer kendi himayesinde bulunan Batı Tavgaç Karahanlığı’nın Gürhan tarafından işgal edilmesiyle Batı ve Doğu Türkistan gibi büyük iki İslam memleketinin bir putperest hükümdarın eline geçmesine çok üzülmüştür. Hicri 536 (miladi 1141)’de Sultan Sencer cihat ilan ederek Amu Nehri’ni geçip Buhara’yı fethetti ve Semerkent’e doğru ilerledi. Karşı taraftan Gürhan tüm gücüyle Semerkent’e geldi. Buhara ve Semerkent arasındaki Ketvan Çölü’nde şiddetli çarpışma meydana geldi ve sonunda Sultan Sencer ağır yenilgi aldı. Askerleri bozguna uğrayarak kaçtılar. Sultan Sencer başkent Merv’e çekinmek zorunda kaldı. Bu savaşta Sencer’in ünlü komutanlarından Emir Tacuddin çok sayıda askeriyle Gürhan tarafından esir alındılar. Gürhan bunları Balasagun’a götürdü. Hicri 538’de Gürhan bu esirleri salıverdi.
Sultan Sencer tarafından Harezim’e babalarından miras kalan valilik makamına “Harezimşah” unvanı ile tayın edilen Atsız Harezimşah hicri 530’dan itibaren Sultan Sencer’e bazen itaat etmiş bazen başkaldırmıştır. Sultan Sencer ile Gürhan arasındaki savaş döneminde Harezimşah Türkistan sınırlarında huzursuzluk çıkarmaya başladı. Gürhan Arız adlı komutanını çok sayıda asker ile Harezimşah’a gönderdi. Arız Harezimşah’ı mağlup ederek birçok bölgeyi işgal etti. Sonunda Harezimşah yenilgiyi kabul ederek barış anlaşması yapmayı talep etti. Her yıl Gürhan’a 30 bin gümüş cizye vermek ve Gürhan’ın bir yöneticisiyle birlikte Gürhan’ın yüksek hakimiyetini korumak şartıyla anlaşma yapıldı ve Arız askerleriyle geri döndü.
Böylelikle Harezimşah hicri 606’ya kadar yaklaşık 70 yıl genel oalrak Kara Hıtaylar’ın etkisi altında kalmıştır, ancak bazı dönemlerde onların etkisinden kurtulduğu durumlar da olmuştur. Bu dönemler aşağıdaki bölümde ele alınacaktır.

  • 672 defa okundu.