DOĞU TÜRKİSTAN UYGUR EDEBİYATI

 

                                                                                                       CELALETTİN BATUR

 

3-BATI TESİRİNDEN DOĞAN EDEBİYAT TEMSİLCİLERİ

Uygur Türkleri XX. y.y. da Mesut Sabri Baykuzu, Mehmet Emin Buğra, Lütfullah Mutallip, Polat Kadri Turfani, Abdurrahim Tileş Ötkür, İnayetullah,Sattar Makbulço ban, Hevir Tömür, Kurban Koday, Ziya Sa-medi, Nimşehit, İbrahim Kurban, Turgun Elmas, Ahmet Ziyayi gibi tarihçi, edip, şair ve romancılar yetiştirmiştir.

Mesut Sabri Baykuzu: (19.5.1947 'de Doğu Türkistan Genel Valisi olmuştur) onun "Niyaz Kız" adlı piyesi vardır.1948' de Doğu Türkistan'da sahneye de koyulan bu piyes vatanından uzağa düşen bir Uygur kızının acıklı hayatını dile getirir.Ayrıcı "Derme Çatma" adıyla yayınlanmış birde hikayeler toplamı vardır.

 

Merhum Mehmet Emin Buğra Bey Doğu Türkistan topraklarının yetiştirmiş olduğu bir devlet adamı olmakla kalmayıp aynı zamanda bir tarihçi, edip ve şair idi. Onun Arap harfleriyle yazılmış ve taş matbaada basılmış Doğu Türkistan tarihi adlı çok kıymetli bir eseri vardır.Ayrıca 1940' u takip eden yıllarda Hindistan ve bilahare Türkiye' ye gelip yerleştikten sonra yazmış olduğu kitap ve risaleleri de bilinmektedir.

 

Roman yazarı olan Ahmet Ziyayı' nin "Tozumaz Çiçekler", "Rabiye Sayidin" ve "Ladak Yolunda" adlı üç eseri vardır. Bunlar Kaşgar'daki İsveç matbaasında basılmıştır.

 

Ziya Samedi roman yazarıdır. Onun "Mayımhan" , "Yıllar ve Onların Sırrı" vb. eserleri vardır. Eserlerinin bir kısmı Rusçaya' da tercüme edilmiştir.

 

Polat Kadri Turfani' nin memlekette iken yazmış olduğu "Doğu Türkistan Tarihi" adlı bir eseri vardır. Arap harfleriyle yazılan bu kitap 1911' den sonra Doğu Türkistan' da olup bitenleri konu edilmektedir.Ayrıca Hindistan'a iltica ettikten sonra "Amaç Karahoca" ismiyle yayınlamış olduğu Doğu Türkistan Tarihi adlı küçük bir kitabıda vardır.

 

Şair olan Abdurrahim Tileş Ötkür'ün "Tarım Boyları" adlı bir şiirler toplamı vardır. Bu kitap 1947 'de Nankin de Arap harfleri ile neşredilmiştir.

 

Sattar Makbulçoban, Uygur Türkleri'nin güzide şairlerinden biridir.Doğu Türkistan'da bulunduğu sırada Hindistan Cumhur reisi Abdülkelam Azad' in bir eserini Uygur Lehçesine tercüme etmiştir.Bunun içinde 1948 de Doğu Türkistan Genel Valisi Mesud Sabri Bavkuzu Bev tarafından altın madalya ile taltif edilmiştir.Avrıca link ve hamasi şiirleri varsa da bunlar, yayınlanmamıştır.

 

Doğu Türkistan'da yetişen en ünlü şairlerden biri şüphesiz Lütfullah Mutalip-tir.Milliyetçi bir şair olan lütfullah Mutal-lip 1944 senesinde Doğu Türkistan'ın Kuçar şehrinde Çinliler tarafından idam edilmiştir. Onun yazmış olduğu şiirler son zamanlarda Sovyetler Birliğinde yaşamakta olan Uygur Türkleri tarafından neşredilmiştir. Bu şiir toplamı bilahare Rusçaya ve Türk Dili'nin diğer lehçelerine de tercüme edilmiştir.

 

Doğu Türkistan edebiyatını İslamiyetten önceki, İslamiyet tesiri altındaki ve Batı tesirinden doğan edebiyat olarak üç çağa bölerek Türk-İslam kültürüne adeta mührünü vuran mümtaz şahsiyetlerden kısa kısa bahsetmeye çalıştık.İnşallah önümüzdeki sayılarda Doğu Türkistan için hem kalemiyle hem kılıcı ile mücadele veren büyüklerimizi ayrı ayrı vadetmeğe çalışacağız.

 

Mensubu olmakla şeref duyduğumuz milletimizin İslam ile şereflenmesinden sonra Kaşgarlı Mahmud'un Divan-ı Lügat-it Türk adlı eserini Esirgeyen Bağışlayan Allah'ın adıyla diyerek başlayıp Peygamberimiz Hz. Muhammed (S.A.V) den hadisler veren müellif, Yusuf Has Hacib tarafından Kutadgu Bilığ adlı dini, edebi, ahlakı eserinde 6645 (6624-27) bevt olması ilhamını 6666 avet olan Kur'an-ı Kerimden alan bu kıymetli eserini Besmeleyi Şerif ile açar yazar, Atabetül Hakavık adlı eserinde Edip Ahmet Yükneki fikirlerini çok defa ayet ve hadislerle teyid ederek Kutadgu Bi-liğ' de olduğu gibi yine aynı sıra ile önce Allah sonra Hz.Peygamber sonra da As-hab-ı Kiram ı överek eserler veren Türk-İs¬lam kültür ve medeniyetine katkıları olmuş bu  kişiler Türk milletinin özünden gelmişlerdir.

Şeyh Feriddüddin Attar'ın " Pir-i Türkistan" olarak vasfettiğı Ahmed Yesevi Dıvan-ı Hikmet adlı eserindeki şu mısralarla diğer savımızda buluşmak üzere:

 

Muhamed' ni bilinç zatı arabdur

Tarikatın voli külli edebdür

Hakikat bilmecen adem imesdür

Bilinçsiz hiç nimege ohşamasdır

 

Atası atı Abdullah ikendür

Anadın toğmavın olgen ikendür

Muhammed' in sıfat kılsam kemine

Anasını atı bilgi I Amine

 

Resul’nı yaşları kırkka yitipdür

Ki andın song Huda' din vahy inipdür

Ki andın song Muhammed boldi Padişah

Resul' nı könglide yar boldı Allah

 

Kaynaklar:

1-Mevdan Laurse cilt-19 s.47b

2-T.D.E.K Türk Kültürünü Araştırma Ens titüsü s.390. 393

3-Uygur Türkleri E. Alptekin s.35. 41

4-Türk Kültür Tarihi: (İslamiyetten öncekTürk Kültürü Tarihi ve İslama Giriş).Emel Esin s. 17

  • 1729 defa okundu.