DÜNDEN BUGÜNE KAYSERİ'YE GELEN UYGUR TÜRKLERİ (2)

 

                                                                                                   Yrd.Doç Dr.Kemal GÖDE

 

Bu genel bilgilerden sonra Anadolu'ya ve özellikle Kayseri'ye gelen Uygur Türkleri ve faaliyetlerinden bahsetmeye çalışalım.

Prof.Dr.Faruk Sümer hocamız, Selçuklu Araştırmaları Dergisi'nde yayınlanan "Anadolu'da Moğullar" isimli makalesinde "XIV.y.y dan önce, Anadolu'daki Moğollar arasında Uygur Türkleri'ne mensup beğlerin bulunup bulunmadığı hakkında hiç bir bilgiye sahip değiliz" demiş; ancak XIV.y.y. başlarından itibaren kayıtlarda Uygur Beyleri'ne rastlandığını ifade etmiştir.(3)

Alınak oğlu Kurumışı ve Kirayit Beyi Sarıca Oğlu İrencin'in 1319 yılında ayaklanmaları üzerine, Anadolu'da İlhanlıların ümümi,valisi Temürtaş'a karşı harekete geçen beylerin ileri gelenleri arasında Olcaytu Devri emirlerinden Uygur Türk'ü Esen Kutluğ Beğ'in kardeşi Kür Buğa da bulunuyordu.Ayaklanmanın başarısız kalmasından dolayı Kür Buğa arkadaşlarıyla birlikte Temürtaş tarafından öldürülmüştür. 1329' da Esen Kutluğ'un oğlu Mahmud, Anadolu ordusu kumandanlığına getirilmiştir. Bu Emir, "Zahired-din" unvanıyla Kayseri'ye bağlı eski adıyla "Sarımsaklı", yeni adıyla "Bünyan" ilçesinde "Ulu Cami" olarak bilinen ve bugün ibadete açık olan camiyi yaptırmıştır.(4)

Olcay tu Devri Emirleri arasında Emir Tarımtaz ve kardeşleri Sünüktaz ve Eratna da bulunmaktadır.(5) Emir Eratna, çocukluğundan beri, İlhanlı sarayında Sultan'ın hizmetinde bulunmuş ve ikinci derecede önemli emirler arasına girmesini başarmış bir Uygur Türkü’dür. Sonra İlhanlı Sultanı Ebü Said Bahadır Han'ın eyalet nazırı olan Eratna, İlhanlıların Anadoluya Umûmi Valisi Temürtaş'a kız kardeşini cermiş ve ona naib olmuştur. Kurulan bu akrabalık sayesinde zaten başarılı olan Emir Eratna, Ebü Said Han'ın birinci derecedeki emirleri arasına girmiş ve eniştesi Temürtaş'ın yanında Anadolu Türk insanı üzerinde esaslı bir nüfus kurmayı başarmıştır.

Temürtaş, Mısır'a gitmek üzere, Ekim 1327’de merkez seçtiği Kayseri'den ayrılırken, yerine kayın biraderi Uygur Emir Eratna'yı Anadolu Umûm Valisi sıfatıyla vekil bırakmıştır. Böylece bir Uygur Türk'ü Anadolu'ya ve sonra da Kayseri' ye "Anadolu Umûm Valisi" olarak gelmiştir.

Anadolu' da önce İlhanlı Sultanı Ebü Said Bahadır Han' a bağlı olarak vekâleten ve sonra Ebü Said' in, 1335 'te ölümü üzerine da müstakilen hüküm süren Sultan Eratna; Türkmen Beyle-ri'nin arasında tutunarak ve Türk Milleti tarafından' da sevilerek, Türkiye Tarihi'nin Türk Beylikleri Devri'nde "Eratnalılar" adıyla bir devlet kurmuş ve "Alaeddin" unvanıyla adına hutbe okutup, sikke kestirmiştir.

Böylece 745' te Doğu Türkistan' da Ötüken başkent olmak üzere kurulan ilk Uygur Türk Devleti'nden başka kurulan Uygur Türk Devletleri zincirine merkez Sivas,Kayseri olmak üzere 1327-1381 tarihleri arasında hüküm süren ve "Eratnalılar" adıyla anılan bir Türk devleti daha eklenmiş ve Türk Tarihindeki yerini almıştır.

Anadolu Selçuklu topraklarının büyük bir kısmına hakim olarak güzel ahlakından ve aynı zaman da sakalının seyrek oluşundan dolayı, Anadolu ve özellikle Kayseri halkı tarafından "Köse Peygamber" lakabıyla anılan Sultan Eratna,  Çobanlı Şeyh Hasan' a karşı

Kazandığı 1343 tarihli Karanbük Zaferi ile Anadolu' yu doğabilecek yeni bir istila ve tehlikeden kurtarmıştır.

Sultan Alâeddin Eratna'nın 1352' de ölümünden sonra, Eratnalılar'ın basına geçen dirayetsiz ve zayıf birer şahsiyet olan oğulları Gıyaseddin Mehmed, İzzeddin Cafer ve Torunu Alaeddin Ali Beyler zamanlarında, devlet günden güne eski gücünü yitirmiş ve çocuk Sultan Mhmed Bey zamanında ise. 1381' de alim devlet adamı Eratnalı Naibi Kadı Burhaneddin Ahmed idareye el koymuş ve Sivas başkent olmak üzere kendi bir devlet kurarak Uygur Türkleri hakimiyetine son vermiştir.(5)

Selçuklular ve İlhanlılardan sonra Anadolu'da hâkimiyet kurmuş olan Eratnalılar. Diğer Türk Beylikleri gibi. adı geçen devletleri takliden, askeri, siyasi, idari, ilmi.harsi. içtimai ve iktisadi sahalarda faaliyet göstermişlerdir. Aşağı yukarı Konya ve Ankara havalisinden yarım yüzyıldan fazla devlet olan Eratnalılar Devrine ait sikkeler, kitabeler, vakfiyeler ve binalar günümüze kadar ulaşmıştır.

Eratnalı Devleti'nin dayandığı ana unsur pek tabii olarak Oğuz Türkleridir. Moğollar ve Moğol ordusunda Anadolu'ya ve bu arada Kayseri'ye gelmiş olan Uygur Türkleri de Türkmenler ile birlikte Eratnalı idaresinde yaşamışlar ve tarihi seyir içinde kaynaşmışlardır. Uygur Türklerinin medeni tesirleri her sahada olduğu gibi. Bilhas sa ticari sahada görülmüş ve belki de bu sebepledir ki. Asur Koloni Çağı'ndan sonra Selçuklu ve Eratnalılar Devri'nde Uygur Türklerinin ve ahilerin bu ticari hayatın canlanmasında rollerinin büyük olduğunu gözden uzak tutmamak gerekir.

Merhum Ord.Prof.Dr.A.Zeki Velidi Togan hocamız, bugün Kayseri' de Sarımsaklı Ovası'nda bulunan sonu "sın" ile biten Tavlısın (Aydinlar). Dadasın (Buğdaylı), Mancısın. (Yeşil Yurt) Muncısın (Güneşli) gibi köylerin bu Kayseri'ye gelen Uygur Türkleri çağından kalmış hatıralar olabileceğini ifade  etmiştir  (6). Bu köy isimleriyle ilgili olarak  halk  arasında: "Mancısın. Muncısın,   İnsanlar  cusın   cusın   (yanı kısım  kısım)"  diye  bir tekerleme soy lendiğini arkadaşım Abdullah  Karabulut'tan işittim ki. bu söz incelemeye değer.

Bilinen gerçek o ki. 13. ve 14 y.y. da Doğu Türkistan'dan Anadolu'ya hayli Uygur Türkü gelmiş, önemli uca ret ve kültür merkezlerine ve bu arada Kayseri' ye gelen Uygur Türkleri' nden de kısaca bahsettikten sonra sözlerimi bitirmek istiyorum.

 

Kızıl Çin'in "Çinlileştirme" ve topraklarını "işgal etme" baskılarımı dayanamayan veya daha doğrusu Doğu Türkistan'dan Türkiye'ye bir gönül köprüsü kurmak isteyen Doğu Türkistanlı Uygur Türkleri dört gurup halinde güç şartlar altında Haziran 1961' den Eylül 1961' e kadar Pamir geçidini aşarak Afganistan'a gelmişlerdir. İlk gurup bugünkü Kayseri Doğu Türkistan Kültür ve Dayanışma Derneği Başkanı Sayın Mehmet Cantürk'ün liderliğinde göç etmiştir.

Doğu Türkistanlılar. Afganistan'dan hareketle İran üzerinden. 1965 yılının 8.10.12 Ekiminde üç uçakla Ankara'ya gelmişler ve oradan da Kayseri ye hareket etmişlerdir. Kayseri Himmet dede Kasabası'nda askeri törenle karşılanan Doğu Türkistanlı Uygur Türkleri 104 aileden ve 370 kişiden ibaret olup. 12 Ekim 1965-16 Kasını 1966 tarihleri arasında otele ve sonra bugünkü Türkistan Mahal leşine yerleştirilmişlerdir.

Bunlardan 12 aile İstanbul'a  taşınmış.  92 aile halen Kayseri’ de ikamet etmektedirler.

Devlet memuru olanların dışında ayakkabıcılık, marangozluk, saatçilik, terzilik gibi ıs kollarında çalışarak hayatiyetlerini devam ettirmişler ve Kay seri halkıyla elden geldiği kadar bütünleşmeye çalışmışlardır.(7)

Bugün nüfusları  800 'ü  bulan   Doğu Türkistanlı  soydaşlarımız Ötüken' den Kayseri' ye Türk milli kültürü köprüsü nü kurmayı başarmışlar ve bizlere Türkiye sınırları ötesinde de Türklerin bulunduğunu göstermişlerdir.

Doğu Türkistan davasının ve Türklük dünyasının büyük liderlerinden olan İsa Yusuf Alptekin 1967' den başka. 24 Mayıs 1991' de Kayseri' ye gelmişler ve 28 Mayıs 1991' e kadar Kayseri' de misafir edilmiş; sohbet ve konferanslarıyla bizlere Türklük adına çok önemli mesajlar vermişlerdir.Bu konularda hizmetleri geçen Dernek idarecileri Mehmet Cantürk anmaya değer bir gayretin içindedir. Böylece Kayseri bugün olduğu gibi her zaman Türklük meselesiyle ilgilenen bir Türk kültür şehri olarak tarihimizdeki yerini almıştır.

Netice olarak denilebilir ki. Tarihte bütün Dünya Türklüğü'nün beşiği ve Türk medeniyetinin kaynağı olan Büyük Türkistan'ın doğu kısmını teşkil eden Doğu Türkistan' da; Hun Türkleri. Göktürkler. Uygur Türkleri. Karahanlılar devlet kurmuşlar ve günümüze ışık tutan "Ötüken Türk kültür ve medeniyet çevresinin doğmasını sağlamışlardır.

1.828.418 km2 yüzölçümü ve 35 milyon nüfusu bulunan Doğu Türkistan' in bugünkü sahibi olan ve kutsal ata toprağının ezeli ve edebi bekçiliğini yapan Türk boylarından Oğuz. Kazak. Kırgız. Dolan. Özbek Türklerinin yanı sıra en kalabalık Türk boyu Uygur Türkleri, devlet kurucu ve kültür yapıcı bir boy olarak tanınmışlardır.Kayseri'de bulunan Doğu Türkistanlı Uygur Türkleri' nin Kültürel faaliyetleri buna en güzel örneği teşkil etmekte ve bizlere istiklal yolunda ümit vermektedir.

Bu devlet kurucu Türk boyunun diğer bütün boyları gibi (8) Doğu Türkistan' da milli birlik ve beraberlik içinde dün olduğu gibi bugün de kendi devletini kurması ve siyasi istiklale  kavuşması temennisiyle' TURKLUK BAYRAMI’ mızın kutlu olmasını dilerim.

 

KAYNAKLAR

 

3-Faruk Sümer. "Anadolu'da Moğollar". SAD-I- Ankara 1970. s.  143.

 

4-Sümer. A.m. s.l43;Bünyan Ulu Camii hakkında bilgi için bk.

Mehmet Çayırdağ "Bünyan Ulu Camii ". İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Dergisi, İstanbul  1984. sayı:34. s.507-5 10

 

5-A.Kaşani. Olcaytu Tarihi. Ayasofya ktp. No:3()I9, Ark. 1396.

 

5-Bk. Kemal Göde. Sultan Alaeddin Eratna, Ankara 1990. s.  13-71.

 

6-A.Z.Velıdi Togan. Umumi Türk Tarihine Giris I. İstanbul 19X1. s.272 b ve not 426.

 

7-Erol Tayfur. Kayseri'deki Doğu  Türkistan Göçmenlerinin Tarihi ve Kültürel Yapısı. Doç. Dr.Abdulkadir Yuvalı'nın idaresinde Mezuniyet Tezi. Elazığ 1990; Ayrıca bilgi için bakını/: İsa Yusuf Alptekin. Esir Doğu Türkistan. İstanbul 19X5. s.4-574: Mehmet Cantürk, Doğu Türkistan'ın Dünü ve Bugünü. Kayseri 1991. s. 1-17. Erciyes Üniversitesi yayını No:25

 

8-1991 yılı SSCB. nin sona ermesiyle kurulan Bağımsız Devletler Topluluğu içinde yer alan Türk Cumhuriyetleri olarak; Azerbaycan. Türkmenistan. Kazakistan. Kırgızistan, Özbekistan ve Moldavya'daki Gökoğuz Cumhuriyetleri bugün bağımsız birer devlet halinde Türk birliğine doğru adım atmışlardır.Türkiye Cumhuriyeti Devleti, bu anılan Türk Devletleri nin kültür ve iktisadi hayatlarını devam ettirmede önemli vazife üstlenmiş ve üstlenmeye devam edecektir.

  • 1754 defa okundu.