Şarkı Türkistan Tarihi

Yazan : M.Emin BUĞRA
Çeviri : Gökbayrak

Terim " İlkhan " Hakkında
Çoğu zamanlarda İslam tarih kitaplarında Karahanlar devleti " İlkhanlar devleti " diye adlandırılarak " ayni zamanda en önemli ve güçlü İslam devleti " diye tarif edilir . İlkhanlarla ilgili olaylar bazen çok açıkça beyan edilse bile , bazen çok belirsiz bir halde konuşulur . Lakin İlkhan’ların ünvanının ne olduğunu , bu ünvanla adlandırılan zatların kim olduğunu , onların birkaç merkezlerden hükmettiklerini , çeşitli zamanlarda geçmiş birkaç zatın aslinde bir kişi mi yoksa başka başka kişilermi olduğunu ve bir devlet hanedan müessesesi olduğunu İslam tarihçilerinin çoğu bilmezler . Dolayısıyla bir çok yerde bu hususta ağır şüphe yaratır . Aşağıda o tarihçilerin dediklerinden nakil ederek , onların arasındaki bir birine benzemez tarafları gösterdikten sonra , kendi inceleme sonuçlarımı ortaya koyacağım . " İlkhan hicri 407 – ( miladiye 1016 - ) senesinde Mavera unnehir'in bazı bölgelerinda hükmediyordu .( Beyhekı , sayfa 744 ) " İlkhan hicri 408 – ( miladiye 1016 ) senesinde vefat etti , ( unbi , sayfa 291) İlkhan hicri 407 – senesine kadar yaşıdı " , ( mosyu saçio , Harezim tarihi , 2- kısım , sayfa 120 ) " İlkhan " denilen bu kelime , Türkistan hakanı tarafından Semerkant ve Buhara'ya vali olan kişinin lakabı idi . Bazı kişiler şüphelenmiş gibi İlkhan Hakan değildir . ( revze tussefa , sayfa 777 ) Revze tussefa yine bir yerinde " tarihlerde meşhur olan İlkhan'ın ismi Ali Tekin idi" , diye yazılmıştır .
Stanly Linpol " İslam hükümdarlarının şeceresi " adlı eserinin " İlkhanlar Devleti " denilen bir bölümünde Karahanlar'ı batı İlkhanlar'ı ve kuzey İlkhanlar'ı bir birinden ayırt etmeden onları tek bir olarak adlandırıp ) , onların adlarını , tahta çıkış ve vefat ediş tarihlerini yazmıştır . Bu yerde aynı zamanda birkaç İlkhanların var olduğunu görebiliriz . " Ali Tekin Buhara'ya hükümdar olan İlkhanlar ' dan idi . O Tuğan Han'ın küçük kardeşi , Buğrahan'ın yeğeni ve Sultan Mahmut Gaznevi hem de Karahan Yusuf Kadırhan'ınların zamandaşı idi . " (Britanye İslam Kamusu , sayfa 297 )
" Ali Tekin , Kadirhan'ın dedesinin yeğeni idi " . ( Mecmua Ensaf , sayfa 297 )
" Hicri 462 senesinde Sultan Mesud'un huzuruna İlkhanın elçisi geldi . Ben ( Beyhekı ) o toplantıda hazır idim . Sultan Mesud elçiden : " Kardeşim İlkhan'ın durumu nasıl ? " diye sordu .Bu İlkhan Mesut Alinin oğluydu . " ( Beyheki , sayfa 431)" Ali Tekin Buhara'nın küçük kardeşi Tuğanhan , Kadirhan ile İlkhan'ın tahtını ele geçirmek için mücadele ederek hicri 414 senesinde bir biriyle savaştı . Savaşta Tuğanhan yenerek İlkhan'ın başkentini ele geçirdi . " ( Beyheki , sayfa 655 )
İlkhan hicri 403 senesinde öldü . Onun yerine küçük kardeşi Ahmet Tuğanhan geçti . Ahmet Tuğanhan hicri 408 senesinde vefat etti . Onun yerine ise küçük kardeşi Ebu Mansur Arslanhan geçti ve kızını Sultan Mahmut'un oğlu Mesut ile evlendirdi . Oda hicri 414 senesinde vefat etti . Kadirhan ile Ali Tekin Buharayinin küçük kardeşi Tuğanhan onun tahtını ele geçirmek üzere savaştı . Savaşta Tuğanhanı yenerek , merhum Arslanhan'ın başkenti Balasağun'u ele geçirdi . " ( İbnul esir , 2 – kısım , sayfa 210 )
Unbi de kendi eserinin 293 – 294 – sayfalarında İbnul esir gibi zikrediyor . İşte bunlar eski ve şimdiki zaman İslam tarihlerindeki kişiyi şüphelendirici bazı beyanlardır . Yine birkaç İslam tarihlerinde " İlkhan " kelimesi bir Türk Şahının adı olarak kullanılmaktadır ve bunlara ait olaylar gayet tutarsız ve güvenilmez bir halde beyan edilmektedir . O yüzden , o kitaplardaki beyanları burada yazmayı istemedik .
Yukarıda adı geçen tarihçilerin şüphe yaratıcı bu beyanları ise onların , Karahanlar'ın devlet yapısı , mahiyeti ve devlet teşkilatı hakkında mükemmel bilgileri olmadığından dolayı meydana gelmiştir . Çünkü , onların çoğu Türkistan'ın asıl hükümdarlarının Kaşgar'daki " Karahanlar " olduğunu , onların hükümet şeklindeki kendilerine has özellikleri ve " İlkhan " ünvanlı kişilerin mezkur Karahan tarafından memleketin kuzey ve batı kısmına tayin edilerek gelen genel valileri olduğunu bilmezler . Karahanlar devletinin devlet teşkilatına uygun İlkhanlar olağan hukuk ve yeteneğe sahip olan valileri olduğunu bilmediğinden dolayı , onları bağımsız bir hükümdar diye şüphelenmiştir . Ben bu hususta uzun müddet inceleme – araştırma yaparak , bu hatayı düzeltmek için azda olsa gerçek mahiyeti bilmeye muvaffak oldum . Bunları muhterem okuyuculara aşağıda kısaca ortaya koymak , söylemek istiyorum .
Karahanlar devleti güçlenip , zemin alanı genişlendikten sonra iki yerde merkez kuruldu . Bunlardan biri asıl başkenti Kaşğar şehri idi ve Karahan çoğu zaman burada kalarak , altı şehir hanlıklarını direk kendi yönetiyordu . yine bir merkezi ise Balasağun idi . Orada Karahan hanedanından bir Tekin Karahan'ın (naibi) yani yardımcısı olarak , genel valilik sıfatıyla Tanrı dağının kuzeyindeki Türk hanlıklarını yönetiyordu . Bunlar " İlkhan " diye adlandırılırdı

  • 767 defa okundu.