ABDURRAHİM ÖTKÜR'ÜN HAYATI VE EDEBİ ŞAHSİYETİ
Dr.Hülya KASAPOĞLU 
ARAŞTIRMACI YAZAR
Abdurrahim Tileşup Ötkür,1923 yılında Kumul'da orta halli bir ailede dünyaya gelmiştir.Anne ve babasını dört yaşındayken kaybeden Ötkür'ü,dedesi Tileş begim ticaretle uğraşan dostu Osman Hacıya evlatlık verir.Osman Hacı, yabancı ülkelere gidip gelen,güngörmüş okumuş bir kişi olup Ötkür'ü iyi şartlarda yetiştirmeye özen gösterir.Ötkür,önce dini bir okula başlar.(1)Ötkür,daha öğrenim yıllarında klasik eserlerden aldığı zevki şöyle dile getirir:''Dini mektepte okuduğumuz klasik eserler içinde ''Suphi Alla Yar^^adlı kitap,dilini anlaşılır ve tesirli;vezninin ise yankılı olmasıyla beni cezbetmişti.Onun için ben iki bin mısradan oluşan bu kitabın büyük bir kısmını ezberlemiştim.''(2)Ötkür, daha sonraki yıllarda Osman Hacı'nın kayınvalidesi Marihan'dan hikaye ve masallar dinlemeye başlar.šair,aynı yıllarda Osman Hacının kardeşleri tarafından zor işlerde çalıştırılır ve çobanlık yapar.O,bu günlerini eserlerine yansıttığuna dair şunları söyler:''Kaşgar gecesi adlı destandaki ''meni sorisan pada bakkan bala idim''(beni sorarsan sürüğye bakan bala idim) mısraları iştebu günlerin hatırasıdır.Ötkür,ilerde kaleme alacağı İZ adlı romanının konusunu oluşturan Kumul çiftçiler ayaklanması ile Tömür Helpe (Timur Halife) öncülüğünde gerçekleşen halk ayaklanması hakkındaki ilk bilgileri çobanlık ettiği sırada kendisine dostluk eden çoban Rozi'den öğrenmiştir.(3)
Ötkür'ün dini okula gittiği yıllarda Kumul halkı, yapılan zulümlere karşı başkaldırır. Bu ayaklanma sonunda Kumul'daki bütün okullar kapatılır ve Kumul halkı yurdunu terketmeye başlar.Osman Hacı da ailesi ile birlikte Gensu'ya gider ve bir süre orada kalır.Ötkür, kula gidemediği için eğitimini evde Marihan'ın yanında devam ettirir.Bu sırada Marihan'dan dinlediği ve ezberlediği hikayeler,masallar,atasözleri ve bilmeceler onun edebi yaratıcılığında önemli rol oynamıştır.(4)
Kumul ayaklanması bittikten sonra 1934 yılında Osma Hacı, ailesiyle birlikte Uçturpan'a gider. Uçturpan,o yıllarda sadece ticaret merkezi olmakla kalmayıp aynı zamanda önemli bir klültür ve eğitim merkezidir. Ötkür, burada fen bilimleri eğitimi görür ve 1936'da lise tahsilini yapmak üzere Urumçi'ye gönderilir.Liseyi Urumçide okuyan Ötkür, 1939'da šincan Üniversitesine girer. Ötkür için üniversite adeta yeni bir dünyanın başlangıcı olmuştur. Okuldaki bazı öğrenciler eski Sovyetler birliğinden gelen ilk Türk aydınlarıdır. Ötkür, Rus edebiyatı ve diğer Türk edebiyetlarıyla üniversite yıllarında tanışır. Puşkin, Lermontov, Tolstoy, Tukay, Ömer Muhammedi, Turdi Hasan gibi yazarların eserlerini okur ve onlardan aldığı ilhamla okul gazetelerinde ilk şirlerini yazmaya başlar.(5)
Kendisi bu şiirler için şunları söylemektedir:''İlk yıllarda şiir yazmaya çok hevesliydim;fakat,bu şiirlere hakiki şiir demek mümkün değil.Bunlar,kafiyeli sözlerden ibarettir.Maharetim daha sonra gelişti.šiirlerimi artık hevesle değil,coşkun bir ilhamla yazmaya başladım''(6) Ötkür'ün edebi faaliyetleri 1939-1940 yılarında başlar. Çin Japon savaşının hala devam ettiği bu yıllarda Ötkür'de vatanperverlik duygusu ağır basmış ve bu olaydan aldığı ilhamla ilk şiiri olan YENİ CUNGO GÜLİSTANİĞA adlı lirik destanı yazmıştır bu şiir,daha sonra Temmuz 1942 tarihli šincan gazetesi adlı dergide yayımlanır. Ötkür'ün Çin'li ilim adamlarından aldığı felsefe, siyasi iktisat ve edebiyat dersleri de onun edebi hayatının zeminini oluşturmuştur.
şair, 1942'de Eğitim Fakültesini iyi dereyle bitirdikten sonra kültür ve eğitim işleriyle ilgilenmeye başlar.Önceleri orta okul öğretmenliği yapan Ötkür,daha sonra gazete yazarı olur.sincan Gazetesi,Altay gibi dergilerde baş yazar muavinliği görevinde çalışır.Rusça,Arapça ve Slavca eserleri okur.Uygurca'nın eski gramerlerini inceler.Daha sonraki eski Sovyetler Birliğinde yayımlanan ''şerkHekik’ti'' (şark Hakikatı),''Kazak Eli'' (Kazak Halkı) dergileri aracılığıyla klasik edebiyatla,en önemlisi aruz vezniyle yazılmış şiirlerle tanışma ve onlardan faydalanma şansına erişir.(7)
Ötkür, daha sonra ''Ken Kanat Laçin''(Geniş Kanatlı šahin)ile ''İyul Boranliri'' (Temmuz Fırtınaları) adlı şiirleri yazar. Bunlarda šİncan Gazetesi dergisinin 1942-1943 tarihli sayılarında ve Yeni Nur dergisinde yayınlanır. Ayrıca Ötkür'ün yine 1942'de yazdığı ''Tamçe Kandin Milyon Çeçekler'' (Bir damla kandan milyon çiçek) adlı bir perdelik dramı aynı yıllarda tiyatro eseri alanında birincilik ödülünü kazanmıştır. İZ romanı da bu yıllarda yayınlanır.1943 yılının sonlarına doğru Ötkür, Lutpulla Mutellip'le birlikte ''Çin Moden''dramını yazar.Bu eserde feodal güçlerin Uygur halkına çektirdiği zulüm ve işkenceler çok ayrıntılı bir şekilde açıklanır ve eser, halk tarafından bnüyük bir takdir kazanır. 1943 yılında Urumçi de esen šin ši-Say terörü halkı zor durumda bırakınca milli ayaklanmalar gerçekleşir. Daha sonra bu ayaklanmalara öncülük edenler, şiirleriyle milliyetçiliği destekleyenler cezalandırılır.Ötkür'de 1944'te tutuklanarak hapse atılır.1945 yılında serbest bırakılan şair,yazarlık görevine devam etmeye başlar.(8)
Ötkür, 1945'te tercümanlık,klasik edebiyat araştırmacılığı ve öğretmenlik hizmetlerinde bulunur.Onun 1945'ten sonra yazdığı şiirleri Çin zulmünü ortaya koyması bakımından önemlidir. Bunlar arasında TAN ŞAMALLARİ, TELKE HEKKİDE KOŞAK, BÖŞÜK ELLİYİ, DENİZDEN SADA, BAŞ ERGİM vb.şiirlerini sayabiliriz.
Daha sonraki yıllarda siyasi ortam,diğer Uygur şairleri gibi Ötkür'ü de temkinli şiir yazmaya sevkeder.Buna uymayan şairler cezalandırılır.Lutpulla Mutellip,ile Kurban Koday bu yıllarda öldürülenler arasındadır.(9)
Ötkür'ün ''Yürek Munliri''(Yürek dertleri)adlı şiir kitabı 1946'da;Tarım Boyları ise 1948'de yayımlanır.Onun Keşker Keçesi (Kaşgar Gecesi)adlı destanı da bu yılların mahsulüdür; fakat daha sonra neşredilir. Bu destan,1981'de Azınlık Milletler 1.Edebi İcadiyet Mükafat toplantısında birincilik ödülünü kazanmıştır.(10) Ötkür,1947-1948 yıllarında edebiyat ve sanat araştırmacılığıyla daha fazla ilgilenir ve ilmi makaleler yazar. 'Navayi İzini Boylap'' (Nevai'nin İzinde)adlı yazı 1948'de Erk gazetesinde yayınlanır. Bu yazıda, Nevai'den sonraki Uygur Edebiyatı tarihi üzerinde Ötkür'ün mülahazaları yer almaktadır.Onun,'Milliy Tiyatirçilik Sen'itinin Hususiyeti Neme''? (Milli Tiyatro Sanatının Hususiyetleri nelerdir?) adlı yazısı ise,Uygur edebiyatıve sanatı hakkındaki görüşleri içine alır. (11)
1949'dan sonra Doğu Türkistan'da meydana gelen siyasi hadiseler şair ve yazarların yazma hürriyetlerini kısıtlamıştır. Bu yasağa karşı gelenler ise ağır suçlarla cezalandırılmışlardır. Ötkür'ün 1949-1968 arasında şiir yazmamasının sebebi budur. Elimizdeki mevcut kaynaklarda şairin 20 yıl kadar hapis hayatı yaşadığı belirtilmiş; fakat, tarih verilmemiştir. Ötkür, büyük bir ihtimalle bu yıllar arasında uzun süre hapis yatmıştır.
Ötkür'ün sanatı ve fikirleri siyasi olaylarea yönlenmiş; bı ortam onun eserlerinin konusunu oluşturmuştur.1966-1976 yılları arasında devam eden ve 'on yıllık afet dönemi'' diye adlandırılan kültür inkilabı esnasında zor günler geçiren şair,bu yıllarda Mao'yla birlikte''dörtlü çete'nin''yaşattığı karanlık günleri dile getiren şiirleri yazmaya başlar. KÜZ KİÇİSİ, İÇEY KEŞKER ŞARABİDİN, YANGUSİ TAN MEŞ'İLİ ve rubailer afet yılarını temsil eden önemli örneklerdendir.(12)Çin Komünist partisi merkezi komitesinin 3.umumi toplantısında şair ve yazarların yazma hürriyetini geri verilmesi sonucunda Ötkür 1980'den sonra edebi faaliyetlerini hızlandırır ve coşkulu,heyecanlı şiirler yazmaya başlar.YANRAT VETEN MUKAMİNİ,BAHAR KELDİ, BO¦DA ANAM, ULU ANA HEKKİDE ÇÖÇEK, GÜL ve AZĞAN,ŞE'İR ve ŞA'İR bu şiirlerdendir.1980'li yılarda şair dikkate değer makaleler de yazmıştır.Ötkür'ün Ömür Menzilleri adlı külliyatı ile İZ adlı romanı 1985;tarihi muhtevalı olan diğer romanı Oyğaqnğan Zemin (Uyanan Zemin)1988'de yayınlanır.
1981-1986 yılları arasında Sosyal Bilimler Akademesinin Edbiyat Bölümünde başkan yardımcılığı görevinde bulunan şair,1986 yılında ABD'nin Los Angeles şehrinde gerçekleştirilen Uluslararası İlmi Muhakeme Toplantısına Çin ilim adamlarına temsilen katılmış;Kutadgu Bilig hakkında önemli bir tebliğ sunmuştur.Ötkür'ün eserleri orta okul ders kitaplarında da yer almakadır.Bazı eserleri ise Japonca ile birlikte Özbek,Kırgız ve Kazak Türkçelerine de aktarılmıştır.(13) Türkiye'de ise Şekur Turan tarafından aktarılmış bir kaç şiiri vardır.
Ötkür, ilmi çalışmalarını Çin Yazarlar Cemiyeti,šincan Batı Asya Araştırma Cemiyeti,Uygur Klasik Edebiyatı Cemiyeti,šincan Edebiyat ve Sanatçılar Birliği.''102 Mukam''ilmi Cemiyeti vb.kurumlarda devam ettirmiştir.Son zamanlarda Kutadgu Bilig,Divanu Lügati't-Türk ve Kısasü'l Enbiya gibi tarihi eserlerimizi yeni Uygur Türkçesine aktaran komisyonda yer almıştır.

ABDURRAHİM ÖTKÜR'ÜN ESERLERİ
Abdurrahim Ötkür çok yönlü bir şair ve yazardır.Onun,şiir ve roman çalıkşmalarıyla birlikte ilmi araştırmaları da vardır.Elimizdeki kaynaklarda Ötkür'ün 500'den fazla şiiri olduğundan ve bunlarınüç külliyat ile iki destanda toplandığından bahsedilir.(14) Bize,bu külliyatlardan Tarım boyları ve ömür menzilleri ile Keşker Keçisi (Kaşgar gecesi) adlı destan ulaştı.Yürek Munliri ile bir destan ise elimize geçmedi.İlmi yayınlardan Uygur šeiriyitidiki Aruz Vezni Toğrisida (Uygur şiirindeki Aruz Vezni Hakkında) ve Kumul Makamlarinin Özgiçilikleri Toğrisida (Kumul Makamlarının Özellikleri Hakkında)adlı iki yazı elimizde mevcuttur.Diğer makaleleri ise kaynaklardan tespit ettik.

1 - Şiirleri :
Tarim Boylari:Bu külliyat 1948'de Tiyanşan Neşriyatı tarafından çok az sayıda basılmış ve daha sonra yasaklanmıştır.Eser,1945 ila 1948 yılları arasında yazılmış 25'i manzum,3'ü mensur olmak üzere 28 şiiri içine almaktadır.šiirlerde Arap alfabesine dayalı Çağatay yazı dilinin imlası kullanılmıştır.
Ömür Menzilleri :Bu eserin Şincan Yaşlar-Öspürümler Neşriyatı tarafından birinci baskısı 1988'te;ikinci baskısı ise 1994'de yapılmıştır.Eserde Arap alfabesine dayalı yeni imlayla yazılmış 4'ü mensur 143 adet şiir vardır.1945 ila 1984 yılları arasında yazılmış şiirleri içine alan bu kitaptaki 11 şiir daha önce Tarim Boyları adlı kitapta yayımlanmıştır.
Keçker Keçisi :1948-1949 yılarında yazılan eserin,šincan Halk Neşriyatı tarafından ilk neşri 1980;ikinci baskısı ise 193'te yapılmıştır.Arap alfabesi ve fonetik imlayla yazılan bu destanda 11 bölüm bulunmaktadır.3700 mısradan oluşan bu lirik destanda halk diline yakın canlı bir dil kullanılmıştır.Eserde,Leyla ile Kerim adlı iki Uygur gencinin evlenme uğruna çektikleri sıkıntı ile birlikte Uygur halkının 1940'lı yıllardaki sosyal hayatı anlatılmaktadır.(15)
Yürek Munliri :
1946 yılında yayımlanmıştır. Elimizdeki kaynaklardan bu eser hakkında ayrıntılı bilgi edinemedik.

2 - Romanlar :
İz :Tarihi konulu bu roman,Şincan Helk Neşriyatı tarafından 1985 yılında iki kez basılmıştır.1907'deki Kumullu çiftçilerin ayaklanması ile 1912'de Timur Helpe (Timur Halife) öncülüğünde başlatılan meşhur halk ayaklanması eserin konusunu oluşturur.Yeni imlayla ve Arap alfabesiyle kaleme alınan bu eserde 28 bölüm bulunmaktadır.
Oyğanğan Zemin :Üç ciltten oluşan bu romanın birinci cildinin ilk baskısı 1988'de;ikinci baskısı ise 1989'da şincan Helk Neşriyatınca yapılmıştır.Eserde 1931 yılında Hoca Niyaz Hacı liderliğinde gerçekleşen Kumul ayaklanması ile birlikte Doğu Türkistan'ın o dönemdeki siyasi,iktisadi ve içtimai durumu anlatılmaktadır.(16) Arap alfabesine dayalı yeni imlayla yazılmış bu eserin birinci cildinde 18 bölüm vardır.Eserin ikinci cildide yayınlanmıştır.

3 - Tiyatrolar :
Tamçe Kandin Milyon Çeçekler :Ötkür,bu bir perdelik dramı 1942'de yazmıştır.Eser,aynı yıl tiyatro eseri dalında ödüle layık görülmüştür.
Çin Moden :Ötkür'ün Lutpulla Mutellip'le birlikte 1943'te yazdığı tiyatro eseridir.Eserde,Uygur halkının çektiği sıkıntılı günleri dile getirilmiştir.

4 - Makaleler :
Ötkür'ün ilk makaleleri 1948 yılına rastlar.''Navayi İzini Boylap''(Nevai'nin İzinde) adlı yazı Erk gazetesinde yayımlanır.''Milli Tiyatro Sanatının Hususiyetleri Nelerdir''?adlı yazı da aynı yıllara aittir.
Ötkür'ün,1980'li yıllarda yazdığı ilmi makaleleri şunlardır:
Uygur Mediniyet tarihindeki Parlak Namayende - Kutadgu Bilik
Çağatay Edebiyatı ve aruz vezni
''Yüsüp Has Hacip ve Uygur Edebiyatı
Kutatgu Bilik'te İnsannin Menivi Kemalet Temisi
Rubai ve Unin Klasik Nemuniliri
Yipek Yolidiki Nahşa Avazi-''Türki Tiller Divani''
Ötkür'ün yine bu yıllarda yazdığı ''Uygur šeriyitidiki Aruz Vezni Toğrisida''adlı yazısı,Uygur Edibiyati Toğrisida adlı kitapta yayımlanmıştır.
''Kumul Mukamlirinin Özgiçilikleri Toğrisida''adlı yazı ise 1993 tarihli Miras dergsinin 4.sayısında çıkmıştır.

5 - Aktarmalar :
Ötkür,Abdurrahim;Muti,İbrahim;Osmanov,Mir Sultan:Türk Tiller Divani,šincan Helk Neşriyatı,1.Cilt 1981,2.Cilt 1982,3.Cilt 1983 Kutatgu Bilig, Milletler neşriyatı.1984.
1 - Rahman,Abdukerim, Uygur Edibiyati Tarihi,Pekin,1993,s.521
2 - Ekber,Kadir,''Töhpikar Edip ve Tetkikatçi Abdurrehim Ötkür'',Bulak,Nisan 1993, s.202
3 - Ekber,Kadir.a.g.m.,s.203.
4 - Rahman,Abdukerim,a.g.e.,522.
5 - Rahman,Abdukerim,a.g.e.,523.
6 - Ekber,Kadir,a.g.m.,204.
7 - Rahman,Abdukerim,a.g.e.,523.
8 - Ekber,Kadir,a.g.e.,s.205.
9 - Turan,şekür,''Abdurrahim Ötkür'',Türk Kültürü,S.281,Eylül 1986,s.582.
10 - Ruzi,İbrahim.''Abdurrahim Ötkür Eserliri Hekkide Muhakime Yiğinida Sözlengen Söz'',Edip-Sen'etkarlirimiz seceresi,C.1,şincan,1994,s.5.
11 - Ekber,Kadir,a.g.m.,s.205.
12 - Ötkür,Abdurrahim,Ömür Menzileri,1988,s.2.
13 - Ruzi,İbrahim,a.g.e.,s.6.
14 - Ruzi,İbrahim,a.g.e.,s.5.
15 - Abdurehim,Enver,''Uygur Hazirki Zaman Destançilinin Nemunisi'', Tarim,Eylül 1993,s.97.
16 - Emet,Ablacan,''Romançilikibizdiki Yene Bir Nadir Eser'',Urumçi Keçlik Geziti,šubat 1990.

  • 1566 defa okundu.