ŞARKİ TÜRKİSTAN TARİHİ
M.Emin BUĞRA 
Devlet Adamı
Karahanlar devletinin kurucularının orta asyadaki herhangi türk kavmine mensup oldukları konusunda farklı görüşler vardır.Çin tarihinde bunların Karluk kabilesine ait olduğu kayt edilmiştir.Bazı kaynaklara göre onların Uygur olduğuğ söylense de,onların doğu uygurları veya eski uygurların evlatlarına ait olduğu bilinmemektedir.Tüm bunlar sadece tahminlerden ibaret olup,tarihi açıdan değeri yoktur.
Karahanlılar dönemindeki ve tarihi ve edebi kitaplara bakıldığında onların tarihten beri hiç ara vermeden sürekli kaşgara han olagelen aşiret olduğu bilinmektedir.Bu kaşgar hanedani kendini karahanlıların meşhur kağanı olan aprasyapın evladı olduğunu iddia ederdi.Bu münasibetle onlar kendini başka hanlardan üstün görürlerdi.
Doğu Türkistan hanları hicri 206-yılı(MS 821) tibetleri kovup bağımsız olduktan sonra,kaşgar hanlığı giderek kuvvetlenerek yarkent,hotan,üç gibi ülkelerde etkili olmayı başardı.Daha sonra kuça ülkesini de kendine itaat ettirmeye zorladı.Böylece kaşgar hanlığı tüm 6 şehri kapsayan güçlü bir Türk devletini kurdu.
Tanri dağlarının kuzeyindeki Karluk devleti ve Balkaş gölü etrafındaki Yağma,Tohsi,Oğrak,ve Çigil gibi bağımsız kabileler batıda maveraun nehrindeki müslüman samaniler devletinin ve doğuda uygur devletini hücumuna uğrayıp tehlike altında kalmışlardı.Tahmin olarak hicri 256 (MS 870) yılında Karluk devleti ve yukarıdaki bağımsız kabile hanlıkları ard-arda kaşgardaki 6 şehir hanına itaat edeceklerini bildirerek onun koruması altında girmişlerdir.Bu şekilde kaşgar hanlığı Tanri dağının güney ve kuzeyindeki ondan fazla Türk hanlığını kendi bayrağı altında birleştirerek Birleşik Türk İmparatorluğunu kurdu.Eski ecdatlarının rütbesi olan ‘KARAHAN’ rütbesini aldı.Arap tarih adamları bundan önceki kağanlara söylediği gibi onları da ‘HAKANTÜRK’ diye yazmışlardır.
Devletin Genişlemesi
Hicri 267 (MS 880) yılında karahanlar koltuğuna Kül Bilge Karahan (Bukağan) çıktı ve uzun geçmeden doğuda kuru dağları,güneyde lop,çerçen,abdal,ve miran gibi yerleri işgal etti.Bu yerler aslında uygur idikutluğuna ait yerlerdi.Dolayısı ile burası Karahanlar devleti ile Uygur devleti arasında hudut olarak kalmıştır.
Kül Bilge Karahan doğuda bu memleketi aldıktan sonra kuzeydeki Karluk ve başka hanları kendine itaat ettirmek ve o yerleri işgal etmek amacıyla şuanki Tohmak şehrine yakınBalasağun şehrini başkent yaptı.İnce(Sir) nehrinin doğu yakası ile Ural’e kadar ,Ural’den doğuya doğru Kökçe denizinin kuzeyindeki Suruk dağları (şuanki Simiplatinski) ve İrtiş nehrine kadar uzanan tüm türk yurdunu kendi hakimiyeti altına almdı.Daha sonra uygur idikutu da Kül Bilgi Karahana tabi olmayı kabul etti.Böylece Karahanlar devletinin toprakları batıda Pamir Dağları,Sir nehri,Ural Gölü,doğuda Kırgız yaylaları ve Altay dağları,doğuda Altay dağları ve Lanchou’un doğusundaki Wuşi dağı,güneyde Tanğut (Kuku) hanlığı,Karanğu dağı(Koenlon dağı) ve Karakurum dağlarına kadar genişledi.
Kül Bilgi Karahan’dan itibaren Karahanların başkenti 2 yerde olup,yazın Balasağunda,kışın Kaşgarda kalırdı.Ancak gerçek başkenti Kaşgar idi.Bundan dolayı Kaşgar Ordakent,yani başkent şehri diye adlandırılmıştır.Kül Bilge Karahanın vefatından sonra onun yerine Sutuk Buğrahana kadar Karahan olanlar hakkında bilgimiz yoktur.
Sutuk Buğrahanın babası Karahan Barhan(Bazirhan) hicri 302 yılında vefat etmiştir.Onun oğlu Sutuk Tekin daha küçük yaşta olduğu için kardeşi Esen Buğra’yı kendi yerine muvekkil kıldı ve Esen Buğra’dan sonra Sutuk Tekin’in veliahd olmasını vesiyet etti.Esen Buğrahan Karahanlık tahtine oturduktan sonra abisinin vesiyetini yerine getirerek Sutuk Tekin’i veliahd kıldı ve eski Türk geleneğine uyarak Sutuk Tekin’in annesini nikahına aldı.Ancak sonraki günlerde Esen Buğrahan Sutuk Tekin’i veliahd olmaktan kaldırıp yerine kendi oğlunu veliahd yapma düşüncesine kapıldı.Sutuk Tekin çok uyanık ve zeki idi,20 yaşında gizli olarak müslüman oldu.

Doğu Türkistan’ın İslam Tarihi
Karanhanlar devleti kurulmadan önce batı Türkistan tamamen müslüman olmuşlardı.Eskiden beri mevcut olan doğu ve batı Türkistan arasındaki milli birlik ve iktisadi ilişkiler çok kuvvetli idi.Akrabalık ve ticari nedenlerden dolayı bu iki Türkistan halkı arasında geliş-gidişler çok sık idi.Bu nedenden dolayı hicri 3.yüzyılda islamiyet Doğu Türkistan’da bir hayli yayılmıştı.Ancak Karahan aşireti ve ileri gelenleri müslümandaha müslüman olmamışlardı. Kaşgar ve Balasağun halkının yarısından fazlasının müslüman olduğuna ait söylentiler vardır.
Hicri 320 (MS 932) yılında Buharadaki Samani hanlığından Ebunasr Samanı ismindeki bilim adamı bir kafile liderliğinde Özkent-Torğat yolu ile Artış’a gelir. Ebunasr Samani yolda kafile ile cemaat olarak namaz kılarken ava gitmekte olan Sutuk Tekin oradan geçer ve onların müslüman olduklarını öğrenir ve namazdan sonra Ebunasr Samani’ye islam dini hakkında soru sorar.İleri fikirli ve hakkı sever şehzade Sutuk Tekin Ebunasr’in islam hakkında söylediklerinden çok etkilenir ve Ebunasr’i Artış’ta birkaç gün kalmaya davet eder.Önce kendisi gizli olarak müslüman olur.Daha sonra güvenilir korumaları ve yakınlarını islama davet eder ve başka müslümanları da kendi etrafına toplamaya başlar.5-6 Aylık süre içinde Sutuk Tekin önderliğinde 5-6 yüz kişilik bir genç islam teşkilatı meydana gelir.Sutuk Tekin onları tam silahlandırır ve guruplar halinde gizli olarak Kaşgar’a gönderir.Onları ayrı-ayrı askeri birliklere,hükümet saraylarına ve devletin ileri gelenlerine gece vaktinde ani baskın yapmakla görevlendirir.Bu plandan sonra Sutuk Tekin önce kendisi 40 koruması ile Kaşgar’a üvey babası Esen Buğra’nın sarayına misafir olarak gelir.
Planlanan hücum saati gelince Suteuk Tekin 40 koruması ile Karahan’ın uyuduğu eve baskın yapar ve onu ve saraydaki bazı Tekin mensuplarını esir alır ve öldürür.Başka yerlere baskın yapmakla görevlendirilenler de görevlerini başarılı tamamlar.Böylece Sutuk Tekin bir gecede Kaşgar’ı ele geçirir.šehir etrafındaki yarısından fazla müslüman olan Kaşgar halkı dört bir taraftan Tekin’in yardımına gelir ve Sutuk Tekin yeterli güce sahip olur.Tüm Kaşgar Sutuk Tekin’in hakimiyetini kabul eder.
Sutuk Tekinhakimiyetini göçlendirir ve kendini ‘Karahan’ ilan eder ve kahraman anlamına gelen ‘Buğra’ ünvanına sahip olur.Müslüman olmayanları islama davet eder ve gazat başaltır. Kaşgar, Yarkent, Üç, Balasağun ve barsgan(ıssık göl) ülkelerinde ve Karluk devletinde islam dini hiç engelsiz yayıldı.Batı Türkistandaki samani islam devleti Doğu Türkistan’da islamiyetin yayılmasında Karahan Sutuk Buğrahan’a çok yardım etmişlerdir.Tefsir,hadis,fıkıh alimleri Batı Türkistan’dan Kaşgar ve Balasağun’a sürekli olarak gelmişler.Sutuk Buğrahan müslüman olduktan islam alimleri ona ‘Abdülkerim’ adını verir.Sutuk Buğrahan’ın yaptırdığı gümüş parada (MS 920-956) ‘Karahan Suruk Abdülkerim’ kelimeleri yazılıdır.Bu gümüş paralar şuan Ptirburg (Leningrad) müzesinde bulunmaktadır.

  • 770 defa okundu.