1911-1955 YILLARI ARASINDA DOĞU TÜRKİSTAN AYAKLANMALARI
İlyas KARA 
Mimarsinan Üni.Yük.Lisans
Öğrn.Şehremini Lisesi Tarih Öğrt.
TURFAN AYAKLANMASI
( 6 Ocak 1933
)
Turfan ayaklanması bir anlama Kumul’un devamıdır. Ayaklanma gittikçe büyüyerek Çin i çok zor durumlara itecektir . Genel Vali Çin šu –Jen Kumul Ayaklanmasının güneye sirayet etmemesi için bütün tedbirleri Aldı ama Çin şu-Jen,in Çabaları hiçbir sonuç vermedi Çünkü Kumul’da olup bitenler bütün Çıplaklığıyla tarım havzasına Kadar ulaşıyordu. Bunda da İngiliz diplomatik Kaynaklarının büyük rolü vardı,(1) Peki Turfan İsyanı.nını besleyen diğer etmenler nelerdi? Bunu sadece Kumul İsyanı’nın uzantısı olarak geçiştirebilmek mümkün müdür?Öncelikle bu sorunların cevaplarını bulmaya çalışırsak kanaatimizce isyanı ve onu besleyen nedenleri daha net göreceğiz.Kumul isyanı ile Ruslar’ın bölgedeki nüfusları iyice arttı demiştik.Rusya ,Rus olmayan halklar üzerinde hakimiyet kurmak için enternasyonalizm yönetimini belirlemişti.Bu suretle halkı Rus kültürünün kontrolünden uzaklaştırmak isteyen milliyetçilik ve bağımsızlık taraftarlarına karşı acımasız bir mücadele başlatmıştı.Çünkü milliyetçilik ve istiklal duygusu Rus emperyalizminin karşısında en büyük engeldi.(2) Bu engeller Doğu Türkistan’da da mevcuttu.İhtilalciler Çin kadar Rusya’nın da emel ve menfaatleri için büyük tehlike teşkil etmekteydi.Rusya bu yüzden hep Çin tarafında yer alıyor,gerektiğinde bölgede zulümler ve sömürülerde bulunuyordu.Turfan İsyanın sebeplerinden başta gelenlerden biri Rus emperyalizminin Doğu Türkistan Türkü’nü rahatsız etmesidir. İkinci bir sebep genel Vali Çin’in halk üzerine koyduğu ağır vergiler, paranın değerini düşürme çabalarıdır genel Vali Kumul isyanı’nı bastırmak için çok para harcamıştı. Bunu da bir şekilde telafi etmesi gerekiyordu. Üçüncü bir sebep, Kumul’da Çin zulmü gören sivil halkın Turfan’ a Kaçması’(3) Çin’ in yaptığı zulümleri Turfan halkına anlatmasıydı. Bu da doğal olarak Turfanlıları tedirgin ediyor, Çin tehlikesine Karşı teyakkuza ve infiale sevk ediyordu. Dördüncü bir sebep de, genel Vali’nin Kumul isyanı’nda kendilerine yardım etmeyen Torgut moğolları’nın dini lideri Tsetsen Puntsag Gegeen’ idam etmesidir. Bu da Moğollar’i Çin’i karşı tavır almaya itecek ve Turfanlılar’ın yanına çekecektir. Bütün bu sebeplere Kumul ayaklanması ve halkın kabaran bağımsızlık duyguları da eklenince bölge kaynamaya, kısa sürede bir barut fıçısı haline gelmeye başladı.artık ayaklanma kaçınılmazdı. Kumul isyanı’nda yaralanan General Ma, kısa sürede sağlığına kavuşup, tekrar harekete geçmeye hazırlanıyordu. Bu amaçla komutanlarından Ma ših- Ming’i Turfan’ a Yolbars han ve hoca Niyaz Hacı’ya gönderdi(4). Görüşmeler sonunda iki taraf da tam olarak anlaştı bütün bunlar olurken Turfan halkı 6 Ocak 1933’te Maksud, Mahmud Mevsul bay adında üç kardeşin yönetiminde Çin’e karşı isyan bayrağını çektiler.(5) Olayların sıcak çatışmalara dönmesi kaçınılmaz haldeydi.isyanı bir an önce bastırmak isteyen Çinli Vali bunun üzerine Turfan’ a bir General Ma fu- Min’in askerlerince katledildi Tunganlar’ ın da desteğini arkalarına alan Uygurlar 10 gün içinde 4 şehirden ibaret olan Turfan bölgesini zaptettiler. İsyan tam bir ayını doldururken Kara şehir, Uşak ve Korlu gibi şehirler artık Turfanlılar’ın elindeydi. 6 šubat 1933 aynı zamanda ramazan bayramı’dır da(6) İyice zorda kalan Çinliler bu durum Kumul halkının işine yarayacak, birleşik Müslüman kuvvetleri Kumul’ da hakimiyetlerini tekrar kuracaklardır.(7) Çin kuvvetleri bütün ağırlığıyla isyancıların üzerine gidince isyancılar ve Turfan’ dan geri çekildiler. Çok geçmeden isyancılar Kara şehir’e kadar ricat edip burada Albay Timur ve Ma Çin-Sas ile birleştiler. ( 15 Mart 1933 ). Ardından da Kuça ve Aksu şehirlerine saldırdılar. Burada Kumul isyanı’nın kahramanı Hoca Niyaz Hacı ve Tungan Generali Ma sing-jin (ma şin-min diye de okunur.) bulunmaktaydı. Turfan ayaklanması burada bitiyordu. Aslında buna bitmek de diyemeyiz Çünkü akabinde Hoten ayaklanması patlak verecek, Turfan’ın misyonu Hoten’e devredilecektir.
6-HOTEN AYAKLANMASI
( 22 Şubat 1933)

Kumul ve Turfan ayaklanması Hoten halkını da cesaretlendirmişti. Aslında Hoten isyanı’nın ismi Mehmet Emin Buğra 1932’nin ilk aylarına kardeşleri Abdullah ve Nur Ahmet’le beraber, Hoten , de gizli bir” milli ihtilal komitesi” kurmuştu. Ama 1933 yılına kadar halkı ayaklandırmayı başaramamışlardı. Mehmet Emin buğra bey,bu konuya eserinde geniş şekilde değinmektedir.(8) “ Hoten ‘e döndükten sonra Kumul inkılapçıları ile anlaşmayı düşündüm. Ama 50 günlük at seferi lazım gelen bu uzak yerdeki yuttaşlarla işbirligi yapmak mümkün olmuyordu.bunun için öz başıma harekete. geçmek ve zamanı gelince Kumul inkılapçıları ile birleşmek kararını verdim. 1932’nin başlarında iki küçük kardeşim Abdullah ve Nur Ahmet, birkaç dostlarım ve talebelerimden mürekkep bir gizli inkılap komitesi kurduk.Komitenin vazifesi aza ve para toplamak ve silah tedarik etmekti.Bu işlerde artık güçlük görmeden muvaffak oluyorduk.(9)
Mehmet Emin Buğra bu sıra da Hindistan yoluyla Hoten’e gelen Sabit Damullahile görüştükten sonra bir ihtilal hükümeti kuruldu.(10) Bu hükümette Karakaş Kadısı Niyaz Alem devlet başkanı, Sabit Damolla başbakan,Mehnet Emin Buğra ordu komutanı seçildi.(11) Kurulan hükümetin ilk icraatı da Mehmet Emin Buğra komutasında isyanı başlatmak oldu.(22šubat1933)
Mehmet Emin Buğra komutasındaki 60 isyancı önce Karakaş şehrine saldırdı.Düşman 60 ölü vererek teslim oldu.23 šubat’ta ise Çin birliklerine karşı saldırıya geçti.Türk kuvvetleri ilk başlarda mağlup oldularsa da canla başla direndiklerinden ve toplanır toplanmaz tekrar saldırdıklarında Çinliler geri çekildi.İsyanın daha ilk haftasında Hoten eski zapt edildi.(28 šubat 1933)Bu arada Turfan mücahitlerinden de iyi haberler geliyor,bu da moralleri iyice artıyordu.(12)
Kumbarat Zaferini kazanan mücahitler 14 Nisan da Bin Başı Nur Ahmet’in komutasında Yarkent’i ele geçirdiler .İki aylık zorlu kuşatmalar ve çetin savaşları neticesinde de Yarkent yeni şehrini zapt ettiler.(13)20 Mart 1933 te General Timur komutasında Kuça, 25 Mart ta Aksu,25 Nisan da Kaşgar kazanıldı.
Hoten ayaklanması kısa sürede Doğu Türkistan geniş bir kesimine yayıldı.Altay ve Tarbagatay bölgeleri de ayaklanmaya dahil oldu. 7 Haziran 1933 de Altay’a varan General Ma Sing-Jing’in birlikleri bölge halkı ile birleşti ve işgalci Çin askerlerini şehirden kovdu.Tarbagatay da aynı şekilde kurtulunca Sovyetlerin güney doğu sınırına ulaşılmış oluyordu.(14) Forbes, ulaşılan son noktanın Çüğücek olduğunu söylemektedir.(15) Böylece 1933 yıllarının ortalarında Doğu Türkistan’ın büyük bir kısmı Türklerin kontrolüne geçti.(16)
Doğu Türkistan büyük ölçüde düşmandan temizlenmişken bu seferde ihtilalciler birbirine düştü.İhtilafın sebebi ise hakimiyet mücadelesi idi.Tunganlar Altay bölgesine gelirken kendilerini Hoca Niyaz Hacı’nın askerleri olarak lanse etmişler,halk da bunları kabullenmişti.Düşman birlik beraberlik içinde kovulmuştu ama Tunganlar’ın bölgeden çekilmeye niyetleri yoktu.Doğu Türkistan’lıların ise bu durumu kabullenmesi mümkün değildi.Çünkü Türk halkı olarak-bir Çin düşmanıydı.Onların gözünde Müslüman olsun olmasın her Çinli aynıydı,emperyalist ve yayılmacı bir zihniyete sahipti.Tunganlar bölgede kalacaklarsa yapılan mücadelenin dökülen kanın ne anlamı vardı? Doğu Türkistan’dan çıkmama niyetindeki ne pahasına olursa olsun kovulmalıydılar.
İşte bu amaçla šerif Han önderliğindeki Türk kuvvetleriyle MaÇung-Ying komutasındaki Tunganlar arasında şiddetli çatışmalar başladı(17). Çok geçmeden işin içine Sovyetler de girdiler.Çünkü bağımsız bir Doğu Türkistan milyonlarca Türk’ü bünyesinde ve boyunduruğunda tutan Sovyet Rusya için tehlike arz ediyordu.Bu korku Sovyet Rusya’yı Çin’in yanında yer almaya itti.Sonuçta iki düşman Rusya ve Çin Doğu Türkistan’a karşı birleşti.Ruslardan önemli miktarda silah alan Genel Vali Çin šu-Jen in birlikleri Targabatay üzerine yürüdü.Türler silah ve mühimmat yetersizliğine sayıca az olmalarına rağmen canla başla direndiler.Ama 16 Ağustos’ta Targabatay kaybedildi.Akabinde Urumçi elde çıktı.Yine de her şeye rağmen Altay Kara šehir,Aksu;Kaşgar,Yarkent ve Hoten elde tutuldu.Kora kor,dişe diş direniş ve mücadele Çin kuvvetlerini yıldırmıştı.(18)

  • 794 defa okundu.