1933 ANAYASASI VE TÜRK DÜNYASINDA ANAYASA HAREKETLERİ (1)
Prof.Dr.Timur KOCAOĞLU 
Koç Üniv.Stratejik Araş.Mer.Başk.
Doğu Türkistan'ın şanlı tarihi aynı zamanda oradaki Türkistanlıların millî kurtuluş ve millî devlet kurma mücadelerinin bir tarihidir. Doğu Türkistan'ın 20. yüzyıldaki tarihinde de Çin sömürgeciliğine karşı çok sayıda ayaklanmalar yapıldı ve bu millî kurtuluş hareketleri birincisi 1933, ikincisi 1944 yıllarında olmak üzere iki kez Cumhuriyete, yani millî devlet kurma teşebbüsüne dönüştü. 7 Ağustos 1944'te ilan edilen ikinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti daha sonra gelişen siyasî olaylar ve hem Çin hemde Rusya'nın oyunları ile bağımsız Cumhuriyet niteliğini yavaş yavaş kaybederek, Çin'in bir muhtar vilayetine dönüştü. Bu süreç içinde Cumhuriyetin bir anayasası hazırlanamadı. 12 Kasım 1933'te ilan edilen birinci Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nde ise, Cumhuriyetin ilk kuruluş günlerinden itibaren bir anayasa hazırlama faaliyeti başlamıştı. Bunun bir sonucu olarak Doğu Türkistan Cumhuriyeti Anayasası 3 Aralık 1933 tarihinde yayınlandı. Bu elbette bir anayasa tasarısı idi ve henüz Doğu Türkistan halkı veya kurulması düşünülen Millet Meclisi onayına sunulmamıştı.
Bu anayasa tasarısı, içlerinde Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin önde gelen liderlerinin ve ihtilal komitesinin üyelerinin de yer aldığı šarkî Türkistân İstiklâl Cemiyeti tarafından hazırlandı ve bu cemiyetin hemde hükümetin yayın organı olan İstiklâl dergisinin 1 ve 2.nci sayılarında ilan edildi. Biz bugünkü konuşmamızda, Mustafa Çokayoğlu önderliğindeki Türkistanlılar tarafından Paris'te çıkan Yaş Türkistân dergisinin 1934 yılındaki 53, 54 ve 55.nci sayılarında yeniden yayınlanan bu anayasa tasarısı metninden yararlandık. (1) Maalesef, Doğu Türkistan'da çıkmış olan İstiklâl dergisinin 1 ve 2.nci sayılarını elde edemedik. Ancak, Yaş Türkistân'daki metnin Doğu Türkistan anayasasının asıl metnine sadık olduğu kanaatindeyiz.
Bir giriş ve 30 maddeden ibaret Doğu Türkistan anayasa tasarısının bazı önemli madde ve özellikleri üzerinde durmak istiyorum.
Bu anayasa tasarısının giriş bölümünde, Doğu Türkistan'da meydana gelen büyük bir inkılap sonucunda Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (yani "šarkî Türkistan Cumhuriyet-i İslamiyesi") ile birlikte 57 yıldan beri ümit edilen dinî ve İslamî hükümet kurulduğu belirtiliyor ve bunda başta bağımsızlık mücadelesinin kahramanı Cumhurbaşkanı Hocam Niyaz Hâcım olmak üzere bütün Doğu Türkistan halkının bahadır mücahitlerinin büyük çabası olduğu özellikle belirtiliyor.
Doğu Türkistan anayasa tasarısının birinci maddesi devlet temelinin İslam şeri'at prensiplerine dayalı bir Cumhuriyet olduğunu şu sözlerle bildiriyor:
1. Şarqî Türkitân Cumhuriyeti şer'at-i İslâmiyeniñ esâsığa qurulup ba's-i bahs ve saâdetimiz bolğan ve qıyâmet künigeçe tebdîl ve tahrîf tapmaydurğan qanûn-i İlahî bolğuçı Qurân-ı Hakîmin hükmi ile 'amel qılınur."
2. maddede Doğu Türkistan'da devlet şeklinin ise, Cumhuriyet olduğu ve halkın rahatı, milletin dini, milli, kültürel ve ekonomik işlerini bağımsız olarak yapabilmek için Nankin hükümeti ve "Cemiyet-i Akvâm" yani Birleşmiş Milletlere başvurulacağı açıklanırken, istiklal ve bağımsızlık meselesi şu sözlerle dile getiriliyor:
"istiqlâlini qolda tutmaq üçün qoldan kelgen qat'î çârelerni köredir" (yani, istiklaline sahip olmak için elinden gelen kesin çarelere başvuracaktır).
Doğu Türkistan anayasa taslağının bu ilk iki maddesi, Doğu Türkistan Cumhuriyetinin Çin'den tam anlamıyla bağımsız bir devlet olma amacı güttüğünü açık bir şekilde göstermektedir.
Bu Cumhuriyette, başta "Emirü'l-Müminîn" de denilen reis-i Cumhur (yani Cumhurbaşkanı) ve başbakan başkanlığındaki 9 bakandan oluşan bakanlar kurulu (nazırlar hey'eti) öngörülüyor. Dokuz bakanlık şunlardır: 1. Diniye ve adliye, 2. Hariciye, 3. Maliye, 4. Harbiye, 5. Dahiliye, 6. Ticaret ve Zıra'at, 7. Ma'arif, 8. Evkaf (yani Vakıflar), 9. Sıhhiye (yani sağlık) nezaretleri (yani bakanlıkları). Bu dokuz bakanlık, birincisi Millî Mudafaa ve Iqtisad bakanlıkları ve ikincisi İdare ve Medenî bakanlıklar olmak üzere ikiye bölünüyor. Her iki bölüm bakanlıklara da başbakan'ın birinci ve ikinci yardımcıları başkanlık ediyor.
1933'deki Doğu Türkistan anayasa tasarısının 6. maddesi Cumhurbaşkanının vazifelerini, 7. maddesi başbakanın vazifelerini ve 8'den 16.ncı maddeye kadar da çeşitli bakanlıkların vazifeleri ve sorumlulukları sıralanıyor.Daha sonraki maddelerde vilayetler, nahiyeler ve köylerin kuruluşunun idari özellikleri açıklanıyor.
Bugünkü konuşmamda Doğu Türkistan anayasa taslağında devletin şekli, dayandığı prensipler, Cumhurbaşkanı, başbakan ve bakanların vazife ve sorumlulukları hakkında verilen detaylar üzerinde durmak istemiyorum. Bu ayrı bir bildiri veya makalede ele alınabilir. Bu anayasanın bugün ve gelecek için olan önemi üzerinde biraz durmak istiyorum.
Doğu Türkistan'ın yakın tarihinde ortaya çıkan iki bağımsız Cumhuriyet teşebbüsünden birincisinde, yani 1933 yılındaki Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nde bir anayasa taslağının hazırlanarak, devletin ve ihtilal komitesinin resmî yayın organı bir dergide basılmasının tarihî önemi çok büyüktür. Bugün metni elimizde olan 30 maddelik bu anayasa o devirde onaylanarak resmiyet kazanmamış olsa da, bu metin her yönüyle Doğu Türkistan'ın bağımsızlığı için mücadele veren Türkistanlıların devlet kurma işinde ne kadar ciddiyet hemde sorumlulukla hareket ettiklerini ispatlamaktadır.
Ve burada şunu özellikle de belirtmek isterim: Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin 1933'deki anayasa taslağını 20. yüzyılın başında Türk dünyasındaki ilk anayasa hareketleri içerisinde görmek gerekir. Bu yüzden, Türk dünyasının çeşitli yörelerinde gördüğümüz anayasa hazırlama çalışmalarına ve bu anayasaların içeriğine kısaca göz atalım:
I. Giriş
Türklerin tarih boyunca çok eski ve köklü bir devlet geleneğine sahip oldukları bilinen bir gerçek ise de, gerek Türkiye'de, gerekse batı ülkelerinde bugüne kadar yayınlanan bilimsel eserlerde yirminci yüzyılın ilk yarısında kurulan yeni Türk devletlerinin hukukî yapısı ve onların yazılı anayasa gelenekleri hakkında maalesef etraflı bilgi verilmiş değildir. Halbuki, 20. yüzyıl başlarında dünyanın çeşitli yörelerindeki Türkler arasında anayasa hareketlerinin oldukça hareketli olduğuna tanık oluyoruz.
II. Yirminci Yüzyılda Türk Devletleri
Yirmibirinci yüzyıla üç yıldan da az bir zaman kaldığı şu sıralarda dünyadaki bağımsız Türk devletlerinin sayısı yedidir. Bunlardan altı tanesi Birleşmiş Milletler Teşkilatı tarafından resmen tanınmıştır: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan.(2) Yedinci bağımsız Türk devleti olan Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ise henüz BM tarafından tanınmış değildir.
Bu yedi devlet dışında, Afganistan'ın kuzey batı bölgesinde de General Reşit Dostum liderliğindeki Özbek ve Türkmenler kendi devletlerini kurmuş durumdalar. Rusya Federasyonu içinde özerk statüye sahip çok sayıda Türk Cumhuriyeti bulunduğu gibi, Çin Halk Cumhuriyeti sömürgesi altındaki Doğu Türkistan'da millî mücadele devam ediyor.
Yirminci yüzyılın sonundaki bu tablo, bu yüzyılın başlarındaki durum ile karşılaştırıldığında elbette çok umut vericidir. Yirminci yüzyılın ilk on yılında dünyadaki yegane bağımsız Türk devleti Osmanlı İmparatorluğu idi. Yüzyılın ikinci on yılında ise, Osmanlı İmparatorluğu dahil, dünyadaki başka Türk yurtlarında da bağımsızlık mücadelesinin hızlandığına şahit oluyoruz. Anadolu'da kurtuluş savaşı verilirken, Azerbaycan'da, Kırım'da, İdil-Ural'da, Batı Türkistan'da da hem siyasî hem de yer yer silahlı bağımsızlık hareketleri sürüyordu. Batı Türkistan'da 1918'de başlayarak 1934 yılına kadar süren Basmaçılık hareketi bu silahlı mücadelenin en iyi örneğini teşkil eder (3). 1917'den itibaren dördü özerk hükümet, beşi ise bağımsız Türk cumhuriyetinin peşpeşe kurulduğunu görüyoruz:
a) Özerk hükümetler
1. Kırım Tatarlarının Millî Muhtariyeti (Bahçesaray, Aralık 1917);
2. Alaş-Orda Muhtar Hükümeti (Aralık 1917);
3. Türkistan Millî Muhtariyeti (Kokand, Aralık 1917);
4. İç Rusya ve Sibirya Müslüman Türk-Tatarlarının Millî Muhtariyeti (Ufa, Ocak 1918).
b) Bağımsız Cumhuriyetler
1. Azerbaycan Cumhuriyeti (Baku, 1918);
2. Buhara Cumhuriyeti (Buhara, 1920);
3. Harezm Cumhuriyeti (Ürgenç, 1920);
4. Ankara Hükümeti (Ankara, 1921), sonra Türkiye Cumhuriyeti (Ankara, Nisan 1923);
5. Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti (Urumçi, 1933), sonra 1944'te de özerklik için bir başka girişim.
Bu yukardaki özerk hükümetler ve bağımsız Cumhuriyetlerden sadece Türkiye Cumhuriyeti kendi bağımsızlığını 1930'lardan sonra koruyarak İkinci Dünya Savaşından 1990'lara kadar "Dünyadaki Tek Bağımsız Türk Devleti" olarak adlandırılmaya hak kazanmıştır. 1974'teki Barış Harekâtı'ndan sonra ilan edilen Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti 1992'lere kadar Türkiye'nin yanında ikinci bir Türk devleti olarak yer aldı.
Sovyet İmparatorluğunun 1980'lerde hızlanan içten çöküşüyle SSCB içindeki cumhuriyetlerle birlikte Sovyet Türk Cumhuriyetleri ve Özerk Türk Bölgeleri 1990-1991'de kendi bağımsızlıklarını ilan etmeye başladılar. Ancak, Rusya, Ukrayna ve Belarusya liderlerinin 25 Aralık 1991 tarihinde Sovyetler Birliği'nin sona erdiğini dünyaya resmen bildirmelerinden sonra, şu beş Türk cumhuriyeti bağımsızlığına kavuştu: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan (Bu Cumhuriyetler 2 Mart 1992 tarihinde BMT'na üye olarak kabul edildiler).
Bugün dünyadaki yedi Türk devleti son anayasalarına aşağıdaki tarihlerde sahip oldular (Yayınlanış sırasına göre):
1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1982; son değişiklikler 23 Nisan 1995'te) (4)
2. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası (5 Mayıs 1985) (5)
3. Türkmenistan Cumhuriyeti Anayasası (18 Mayıs 1992) (6)
4. Özbekistan Cumhuriyeti Anayasası (8 Aralık 1992) (7)
5. Kazakistan Cumhuriyeti Anayasası (28 Ocak 1993; son değişiklikler 1995) (8)
6. Kırgızstan Cumhuriyeti Anayasas (1993) (9)
7. Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası (12 Kasım 1995) (10)
Henüz bağımsız devlet olmasalar da, oldukça cesur ve Rusya Federasyonu anayasasından bağımsız milli anayasa kabul etmiş Türk özerk Cumhuriyetlerine örnek olarak Tataristan ve Yakutistan anayasalarını de örnek gösterebiliriz:

Devam Edecek...


1-"Qanun Esâsı: 1352. yıl, 16-ncı ša'bân (3.12.33); šarqî Türkistân Cumhuriyetige Bağışlab, İstiqlâl Cemiyeti'niñ İlmî Hey'eti Tarafından işlenib taqdim qılınğan Qanun Esâsı," Yaş Türkistan, Sayılar: 53 (April 1934), 54 (May 1934), 55 (Haziran 1934).
2-Batı Türkistan'daki Tacikistan Cumhuriyeti buraya alınmadı. Bu cumhuriyette Türkler (Özbekler, Kırgızlar) nüfusun %38'ini teşkil etseler de, resmî dili Tacikçe (Farsça'nın bir kolu) olan bu ülkeyi Türk devleti saymak doğru olmaz.
3-Türkistan'daki milli kurtuluş savaşı olan basmaçılık hareketi hakkındaki en son araştırmalardan biri Dr. Baymirza Hayıt'ın almanca eseridir: Basmatschi: Nationaler Kampf Turkestans in den Jahren 1917 bis 1934. von Dr. Baymirza Hayit. Köln: Dreisam Verlag, 1992.
4-T.C. Anayasasi 1995. İstanbul: Nokta dergisinin eki, 1995; 1924, 1961, 1982 T.C. Anayasaları. Ankara: Savaş yayınları, 1992.
5- Zaim M. Necatigil, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde Anayasa ve Yönetim Hukuku. İstanbul: Kemal Rüstem ve Kardeşi (Lefkoşa) 1988.
6- Türkmenistanıng Konstitutsiyası. Aşgabat: Türkmenistan RNÇB, 1992.
7- Özbekistan Respublikasınıng Konstitutsiyası. Taşkent: Özbekistan, 1992.
8-Kazakistan Respublikasınıng Konstitutsiyası. Almatı: Kazakstan, 1993; Kazakstan Respublikasınıng Konstitutsiyası. Almatı: Kazakstan, 1995.
9-Kırgız Respublikasınıng Konstitutsiyası. Bişkek: 1993 (Parlamento başkanının imzasıyla daktiloda hazırlanmış nüsha). Bu anayasa daha sonra kitap olarak yayınlanmış ise de, benim elime geçmedi.
10- Azerbaycan Respublikasının Konstitutsiyası. Bakı: 1995.

  • 797 defa okundu.