ŞARKİ TÜRKİSTAN TARİHİ
M.Emin BUĞRA 
Devlet adamı
Altı šehir ve Gulcadaki Müstakil Küçük Hanlıklar

Burada Doğu Türkistan’da toplam kaç müstakil
olduğu hakkında net bir malumat olmasa bile Çin tarihleri Hotan, Yarkent, Kaşgar, Kuça, Roren, Kingit ve Kuçu’da müstakil devletlerin var olduğunu haber veriyor. Aşağıdakilerden onların siyasi yeri ve gücünü görebiliriz. (12. Hrt. Bknz)
Gaw šen Ci kaçtıktan sonra bu hanlıklar kendi arasında dostane münasebetle barış içinde yaşıyordu. Kuzeydoğudaki yani Moğolistan’daki Uygur Devleti ilede son dönemlerine kadar münasebetleri iyi idi. Çin imparatorluğunun bu dönemde Türklere hükümranlık yapabilecek gücü yok idi. Öyle ise barış içinde geçinip Uygur kağanlığı, Karluk, Kuça ve Hoten vesaire hükümranına devamlı hediye yollayarak onları kendisine dost tutmaya çalışıyordu.
Hicri 138 (M. 755) yılı Önlük han (Çince: En Lu šen diye telaffuz edilir.) isimli bir Türk kumandan Çin imparatoruna karşı isyan gösterip Çin’in doğu ve kuzeyindeki bölümleri işgal etti ve İki yıl geçtikten sonra, başkent Çan En’e yürüyüş yaptı. İmparator ši En Cung Uygur, Karluk ve diğer Türk hükümdarlarından yardım istedi, Uygur kağanı kendi oğlunun kumandanlığında büyük bir ordunyu Önlük isyanını bastırmak için Çin imparatorunun yardımına yolladı. Karluk Han’da ordusunu yolladı, Altışehrin en güçlü hanı olan Hoten hanı kendisi askeri yanına alarak Çin’e yardıma katıldı. Bu Türk orduları Batı ve Kuzey Çin’den girerek Önlük han ile savaşarak onu kovalayarak Çan En’e kadar ilerledi bu arada imparator šu En Cung öldü yerine oğlu Su Zun imparator oldu. Su Zun Çan En’i bırakarak kaçtı ve Önlük han Çan En’i işgal etti. Türk orduları Çan En’i alarak kaçan imparator Su Zun’u bulurak tahta tekrar oturttu. Türk orduları Hicri 146 (M. 763) yılına kadar Çin’de kalarak barış sağladılar. Uygur Kağanı Bögük (Bögü) Kağan šen şi yolu ile bastırarak Önlük hanın başkenti olan Loyan’a hücum ederek işgal etti ve o yerde bir yıl kaldı. Uygur devletinin güney Yabgusuna Çin İmparatoru kendi kızını verdi. Uygur Devleti ve diğer Türk devletlerine Çin imparatoru özel hediyeler takdim etti ve devamlı vergi ödeyecek oldu. Yardıma gelen Türk askerleri geri döndü uzun dönem Çin bu Türk devletlerine vergi ödeyerek onların ortak hükümranlığı altında yaşadı.
Altı šehri Tibetlilerin İkinci İstalası ve Bu İstiladan Kurtuluşu
Tibet devleti Hicri 150 (M. 767) yılından başlayarak bayağı güçlenmişti miladi 765 yılı Çin’e yürüyüş yaparak Çan En’i bir dönem muasıra altında tuttu. Hindistan taraflarına da yürüyerek Kunut şehrini işgal ettiği rivayet ediliyor. Bu kadar güçlenen Tibetliler hicri 183 (M. 800) yılları içerisinde Doğu Türkistan’a hücum ederek Çerçen, Hotan ve Yarkent gibi bölgeleri işgal etti daha sonra Kaşgar’ı bile aldılar. Üç, Kuça ve Kingit hanları da Tibetlilere vergi ödeyerek boyun eğmeye mağruz kalmıştı. Bu istila tahminen 21 yıl devam etti. Bu dönem içinde Doğu Türkistan’da olup biten vakalar hakkında, güvenilir bir bilgi yok. Tibetliler hicri 206 (M. 821) yılı Çinliler tarafından mağlup edildikten sonra zayıfladı ve bu fırsattan faydalanılarak Altı šehir hanları birleşerek Tibetlileri kendi şehirlerinden kovdular. Tibetlileri kovduktan sonra, Hoten, Yarkent, Kaşgar, Üç, Kingit ve Çerçen hanları eskisi gib müstakil oldu. Daha sonra Kaşgar hanı güçlenerek Hoten, Yarkent ve Üç vesaire hanlıkları da kendisine boyun eydirdiği kaynaklarda heber verilmektedir. Yukadıra bahsettiğimiz gibi bu döneme ait ayrıntılı malumatımız yok. Hicri 226 (M.840) Doğu Uygurlar’ının Doğu Türkistan’a göç etmesi sebebi ile olup biten hadiseleri aşağıda beyan edeceğiz.
Şarki Uygur Devleti
Yukarıda bahsettiğimiz gibi bu günkü kuzey Moğolistan’da yaşayan devlet kuran, ((Uygur)) diye adı ile tanınan, bir Türk dalı tarihi kitaplarında Uygur Kabilesi adlandırılır. Bu bölümde beyan edilen ((Uygur Devleti)) O Uygurlar Miladi 8. asırda kuran yani devletidir. Biz onları ((Doğu Uygurları)) diye zikrediyoruz. Doğu Uygurları Doğu Türkistan tarihinde önemli bir yer tutuyor.
Doğu Uygurları Hun devleti döneminde onlara tabii olan bir hanlık olarak yaşamıştı. Hun devleti yıkıldıktan sonra ki döneme ait malumatımız yok. Göktürkler döneminde onların tabiliğindeki en güçlü hanlık idi. Göktürk devletinin ilk yıkılışı ile Çin işgali altında kalmıştı.

  • 769 defa okundu.