Yazar: Mehmet Emin Buğra
Tercüme: Mehmet Emin Batur

"Garb-i Göktürk Devleti'nin yıkılışı ve Türkistan'ları Çin'in istila etmesi konusundan devam"
 
Bu karar Mucibince H. 35 (M.656) yılıda Çin imparatoriçesi Vuvcuv Garb-i Göktürk Devleti ile savaşmak için gayet kuvvetli üç kol asker yolladı. Birinci kol Altay'a hücum edip İrtiş nehrinin kıyılarındaki Karluk kabilelerinden ibaret olan Türk Askerleri ile kaç defa savaşıp karluklan mağlup etti. İkinci kol İmil (Bugünkü çövçek) vilayetine hücum edip Tarbağatay dağlarının eteğinde toplanan Türk Askerlerini mağlup etti. 3. kol Kuvcuv Vilayetine hücum edip orayı aldı. Kingit (Karaşehir)'in yanındaki büyük muharebede Türk askerleri oldukça kötü bir şekilde yenildiler. Bu savaş bir yıldan fazla devam edip H. 37 (M. 757) de Kula Kağan Çin, Çin askerlerinin eline esir düştü. Sonra Çinlilerin payı taht Çangen (bugünkü Siyanpu) ya alıp gittiler. Bununla da Çinliler Türkistan'ı kesin kes istila edemediler. Türkler başsız kalsalarda yine iki yıl boyunca çetin bir müdafa dönemi geçirdiler. Türklerin müdafaaları Çin askerlerini oldukça yormakta idi. Lakin Çinliler bu vaziyet mukabilinde kendinin desise karlık siyasetini yürütmeye başladı.  

Beyan şudur ki: Çin devleti Türk Kapanlık Şehzadelerinden bazılarına Kağanlığı vermek vaadi ile çok sık hediyeler gönderdi. Bu ahmak şehzadeler kağanlık temahı ile müdafayı terk ettiler. Bunun üzerine vatanseverlerin zıddına iktisadi çıkarlar ve Çin'e mühim yardımlar verdiler. Ve yine birçok Türk Kabile Han'ları ve yurt büyüklerini hediyeler ve birçok unvanlar vererek Çin Hükümeti kendisine taraftar yaptı. İşte bu şahsi menfaatlere aldananlar kendi milleti ve Devletine mühim ihanetler ettiler. Bu sebepler ile Türklerin gayreti kırılıp H.39 (M. 659)da Türkler kat'i surette mağlup olup bütün Türkistan'ı Çinliler istila etti. Bununla beraber 107 yıl devam eden büyük Görktürk Devleti yıkıldı. Ama bu yıkılış muvakkat surette olup 23 yıl sonra gayet kuvvetli ve azametli surette bu devlet yine dirildi. "Kutlu Devlet" faslında bahsedilecektir.

Çinliler Türkistanı işgal ettikten sonra yukarıdaki hainlerden birini batı Türk hakimi unvanı ile dahili işleri idare etmek için tayin ettiler. Bu Hakim iktidarsız bir şekilde Çin buyruğu altında iş yapar idi. işte bu suretle bütün Şark-i -Türkistan Pergane ve Soğt (yani Semerkant- Buhara) ülkelerindeki yerli hanlar her yıl Çin imparatoruna vergi verip tabiilik bildirip kabul edip kendilerinin de mevcudiyetlerini muhafaza etmeye mecbur oldular. Soğut ve Gatalan (Karatgin ve Kulap) ve Tuganistan (Katağan ve Bedahşan) ülkelerindeki Türk Hanlık devletleri Çin'e yukarıdaki Surette vergi verip şark'dan hücum edecek olan bu kuvvetli düşmanlardan emin olup batıdan hücum etmekte olan İslam Arap askerlerinden korunurlar idi.

Bundan sonra Çin askerleri Bedehşan yolu ile Afganistan'ın güneyindeki Beluristan (şimdi ki Çetral ve Nuristan) cephelerine yürüyüp Peşaver'in yakınına kadar istila etseler de bu istila çok az devam etti. Çin tarihinde biz şimali Hindistan'ı istila eden iydvek denilen iş bu az müddet Biluristan'ı istila ettiğinden ibarettir.

  • 817 defa okundu.