Celalettin Batur

34. Ölüm yıl dönümü Münasebeti ile - 2
Merhum Mehmet Emin Buğra Beyin Nancin'deki faaliyetlerini İsa Yusuf Alptekin Bey şöyle anlatır.
"Emin Bey'in şerefine Çinli Müslümanlar Lokantasında bir ziyafet veriyoruz. Türkistanlıları Moğolları ve Tibetlileri, Çinli Müslümanları Liderleri, hükümetin bazı erkanını çağırdık. Orada Emin Bey'i tanıtan bir konuşma yaptım. Emin Bey'de bir konuşma yaptı. Bu suretle Emin Bey, orada benim açtığım mücadeleye katıldı. O zaman Altay Mecmuasını çıkarıyordum. Emin Bey'i başyazarlığa getirdim. Biz o zaman bu mecmuayı kendimize ait taş matbaada basardık. Bu matbaanın hususi kâğıdına bütün yazılar önceden elle yazılırdı. İşte bu işi de geldikten sonra da Emin Bey yaptı. Ben mecmuanın müdürü idim. Mecmua senelerce devam etti. Bu devamlılıkta Muhammet Emin Bey'in de büyük rolü oldu, emeği geçti. Ondan sonraki çalışmalarımızda Muhammet Emin Buğra Bey de vardı.

Çin merkezi hükümeti Çin'in müstakbel anayasasının taslağını hazırlattı. Bunu neşretti. Hem de Çin milletine fikrini bildirmesi hususunda tavsiyede bulundu. Mesut Bey (Mesut Sabri Baykozi), Emin Bey (Mehmet Emin Buğra) ve ben, (İsa Yusuf Alptekin) biz de Doğu Türkistan için anayasaya getirilmesini istediğimiz şeyleri tespit ettik. Şu maddeye şu, şu maddeye şu ilave edilsin, anayasa taslağı şu şekilde tashih edilsin diye biz de tenkit ve teklif hazırladık. Meslek arkadaşı, parlamento azası olan ve komşumuz olan Celalettin Van Zın Şen'e bunu tercüme ettirdik. Bunu Muhammet Emin Buğra Bey'le birlikte Çin'in en büyük gazetesi olan Do Gun Boya götürdük. Onun yazı işleri müdürü olan So Go Bin'i ziyaret ettik. Ona bu teklifleri takdim ettik. Neşredilmesini istedik.

Anayasaya getirilmesi istediklerimiz ve Çinlilerin öfkesini çeken maddeler şunlardı:
1- Doğu Türkistan'da yaşamakta olan yerli ahali, öz ismi olan "Türk" adı ile anılsın.
2- Anayasaya, "Doğu Türkistan Milletine Muhtariyet hakkı tanınacaktır" ibaresi eklensin.
(O zaman muhakkak bir düşündükleri vardır ki bu maddeyi ekletmek istemişler. Fakat 1 Kasım 1955'te de "Doğu Türkistan Kızıl Muhtariyeti Reddeder" diyerek herkese en güzel cevabı vermişlerdir.)
3- Taslağın 4. maddesindeki "Sinkiang" ismi, "Doğu Türkistan" olarak düzeltilsin.

14 Ekim 1944'te Çinli alimlerden Li Dun Fan adlı biri, herhalde şu ifadeyle: "Acaba Sincan Halkı Türk mü?" başlığı altında bir makale yazdı Cu Yan Rı Bo gazetesinde Onu biz üçümüz okuduk. Ben Mesut Beylere, Emin Beylere tercüme ettim. Üçümüz bunu cevaplandırmak kararına vardık. Emin Bey tarihçiydi. Onun kalemiyle: "Evet Doğu Türkistan Halkı Türk'tür!" başlığı altında bir cevap makalesi yazdık.
Lu Dun Fan ile Emin Bey'in kalem mücadelesi bir müddet devam etti. Böyle bir olay oldu. Tekliflerimiz kabul edilmedi ama devlet, hükümet adamları, bütün Çin ileri gelen şahsiyetler, aydınlar, halk geniş çapta haberdar oldular. Hükümet müdahale ederek bu kalem mücadelesini durdurdu. Emin Beyin de bir ilim adamı olduğu tarihi iyi bilen bir adam olduğu da Çin hükümet adamlarınca bilindi, kıymet ve itibarı da yükseldi.

1 945 yılına kadar Mehmet Emin Buğra, Çin'in merkezi olan Nancin'de ve Doğu Türkistan'da istilacı Çin hükümranları ile yüz yüze mücadele faaliyetlerinde bulundu. Siyasi ve sosyal teşkilatlarda, Doğu Türkistan'ın Milli Bağımsızlık Davası'nı anlattı.

Mehmet Emin Buğra Bey'in yukarıda bahsedilen faaliyetleri neticesi Çin kamuoyu tarafından Doğu Türkistan meselesinin Çin politikası'nda önemli bir konu olduğu anlaşıldı. Neticede Çin Merkezi Hükümeti bazı konularda geri adım atmaya mecbur oldu.

1944 yılı sonu Mehmet Emin Buğra Bey Doğu Türkistan'a geldi. İlk olarak Doğu Türkistan Gençlerini Milliyetçi bir teşkilat çatısı altında toplamaya çalıştı. Tüm Doğu Türkistan'da Gençler Kültür Uyuşması (Derneği) kurdu. "Erk" adında bir gazetenin çıkarılmasında önemli görev aldı. Adı geçen dernekleri esas alarak Doğu Türkistan Milliyetçi Partisini kurdu. Ama Rus ve Milliyetçi Çinlilerin büyük tepkisini aldığından dolayı bu parti açık bir şekilde faaliyet gösteremedi.

Çin hükümetinin Doğu Türkistan'da kurduğu eyalet hükümetinin konsey üyeliğine ve Bayındırlık Nazırlığına atandı. Aynı zamanda Urümçi Üniversitesi Fahri Rektörlüğü vazifesinde bulundu. 29 Aralık 1948 tarihinde Doğu Türkistan Koalisyon hükümetine muavin reisi olarak tayin edildi. Doğu Türkistan'daki Müslüman Türk liderler. Doğu Türkistan'daki SSCB Komünist Çin ve Komünistlere teslim fikrinde olan Milliyetçi Çin askerlerine karşı koyacak güçte olmadıkları için topluca dış ülkelere göç etmeye karar vermişlerdir.

Bu toplantıda Doğu Türkistan Genel Vali Yardımcısı Merhum Mehmet Emin Buğra, Maliye Bakanı merhum Canım Han Hacı, Doğu Türkistan eski Genel Sekreteri İsa Yusuf Alptekin, Osman Batur adına Nurhoca Batur ve Adil Bey katılmışlardır. Göç güzergahı üzerinde yapılan fikir teatileri uzun sürmemiş Doğu Türkistanlı Türk Müslüman Liderler, müşterek bir kararla dağ ve ova yolundan olmak üzere iki ayrı yoldan göç edilmesini uygun bulmuşlar ve en kısa zamanda harekete geçmek için hazırlıklarına başlamışlardır.

Komünist Çin birliklerinin Çin'in Lancu Şehrinden çıkıp süratle Doğu Türkistan'a ilerlemeye başlaması üzerine, Türk Müslüman liderler beraberindeki kafilelerle biran önce Ürümçi'den ayrılmaya karar vermişler.

Mehmet Emin Buğra başkanlığındaki kafile 17.09.1949 tarihinde Ürümçi'den ayrılmıştır. Ondan 3 gün sonra yani 20.09.1949 tarihinde de İsa Yusuf Alptekin başkanlığındaki kafile Ürümçiyi terk etmiştir.
12 Kasım 1949 tarihinde Doğu Türkistan'ın Kızıl Çin tarafından işgal edilince İsa Alptekin ile birlikte Hindistan'a hicret etti. Bu sırada Hindistan'ın Keşmir ve Ladeh şehirlerinde Doğu Türkistan'dan kaçıp gelen binlerce göçmen toplanmıştı. Vatanlarında her şeylerini varını yoğunu bırakıp gelen bu göçmenlerin barınmaları yedirip içirmeleri gibi sorunlarını halletmek için Hindistan hükümetinin yardımlarını sağlamak amacıyla başkent Dehli ve Keşmir arasında adeta mekik dokudu. Zamanın Başbakanı Nehru ile görüştü. Bu görüşmelerin neticesi olarak Hindistan’daki Doğu Türkistan göçmenlerinin geçici olarak olsa bile barındırmalarını temin etti. Daha sonra Türkiye Cumhuriyeti ile yapılan yoğun temasların sonucunda Hindistan'daki Doğu Türkistan Göçmenlerinin Türkiye'de iskânları sağlandı. Ayrıca Hindistan'daki yerli ve uluslararası örgütlerle temas kurarak, Doğu Türkistan'daki Çin mezalimini ve Doğu Türkistan Halkının maruz kaldığı içler acısı durumunu anlattı.

1952 yılında Türkiye’ye göç ederek, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığına geçti. İsa Yusuf Alptekin ile Doğu Türkistan halkının çileli mücadelesini Türk ve tüm dünya kamuoyuna duyurmayı ilk hedef olarak seçip, gece gündüz demeden tüm imkânlardan faydalanarak çalışmalarını sürdürdü. Bunun için Doğu Türkistan Göçmenler Derneği'ni kurdu. Türk ve İngiliz dillerinde yayınlanan Doğu Türkistan'ın Sesi adlı dergiyi çıkardı.

1952'de Dünya İslam Teşkilatına Doğu Türkistan üyesi olarak kabul edildi. Daha sonra bu teşkilatın Mekke, Bağdat, Karaçi. Kahire ve Tahran toplantılarına katıldı.

1960'de Pakistan'da toplanan Asya ve Avrupa Konferansına katıldı, bu toplantıların tümünde Doğu Türkistan'ın sesini duyurmak ve onun İstiklal Mücadelesine İslam ve Hür Dünyanın desteğini almak için olağan üstü çabalar harcadı. Ayrıca o yıllarda Çin Milliyetçilerinin, Türk kamuoyunu Doğu Türkistan konusunda yanıltıcı propagandalarına karşı Türk basınında kalem mücadelesini sürdürdü. Sade ve mütevazı bir hayat yaşadı.

14 Haziran 1965 tarihinde Ankara'da bir kalp krizi sonucu vefat etti. Vefat haberi Türk basın ve Radyosunda Türkiye’ye ve tüm dünyaya duyurulmasından sonra Türkiye ve dünyanın değişik yerlerinde yaşayan Doğu Türkistanlıları büyük bir hüzne boğdu.

Gök ve Albayraklara sarılmış cenazesi devlet töreniyle Ankara Asli Mezarlığı'na defnedildi. O kutsal toprakları mecburen terk ederken "Vatan İçin Vatandan Ayrıldım" diyen sözünü layığı ile yerine getiren cennetmekân merhum Mehmet Emin Buğra Bey'e Allah'tan rahmet dileriz.

Kaynak:
- Esir Doğu Türkistan İçin İsa Yusuf Alptekin
- Kurtuluşu Arayan Doğu Türkistan. Diş Tb. Gültekin (Baykozi) Pehlivan'ın Anıları
- Doğu Türkistan Çağdaş Uygur Edebiyatında Milli Mücadele, Celalettin Batur
- Türklük Mücahidi, Altan Deliorman, Prof.Dr. Abdulkadir Donuk, İsa Kocakaplan
- Doğu Türkistan'dan Hicretimizin 40. yılı Erkin Alptekin
- Doğu Türkistan Dayanışma Derneği Yayını Özel Sayı-1 Dr. Yakup Buğra.

  • 1371 defa okundu.