Yazar: Mehmet Emin Buğra
Tercüme: Mehmet Emin Batur

Kuşhan 'lar Devrinde Şark-i Türkistan 'da Din ve Kültür:
 
Din rabıtası sayesinde Şark-i Türkistan, Hindistan, Afganistan ve Çin ahalisi arasında bir yakınlık peydah oldu. Bu yakınlığın neticesi yalnızca din işlerine bağlı olmayıp, belki bu sayede memleketlerin birbirinin medeniyeti birbirine çokça sirayet etti. Hindistan' dan her kısım sanat adamları Şark-i Türkistan' a çok gelip bu bu yurtta sanatlarının üstüne Hindistan sanatları revaç buldu. Hoten ahalisi Hindistan' a yol bulup ticaret kafileleri gidiş gelişi en yakın yoldan oldu. Şark-i Türkistan' dan Çin'e gidenler oraya yonca ve asma çekirdeklerini de beraber götürüp Çinlilere yonca ekme ve asma yetiştirip üzüm hasıl etmeyi öğrettiler. Şark-i Türkistan'dan Çin'e giden luvlan' lı Şaylun adında bir Türk Çin' den kağıt sanatını öğrenip Şark-i Türkistan'a bu sanatı yaydı. Şimdi Hoten ve Yar-kent'te yer edinen kağıtçılık aynen o zamandan kalan kadim usûldedir. Çin tarihine göre Luv-lan'da kağıtçılık Miladi 105 ve 150 yılları arasında revaç bulmuştur. Velhasıl din saykesi ile Hindistan ve Çin ve başka yerlere giden Şark-i Türkistanlılar mezkur memleketlere Türkistan' in medeniyetini yaydıkları gibi o yurtların sanat, ilim ve başka medeniyet usûllerinden çokça faydalı usulleri getirdiler. İşte bu suretle bu yurdun medeniyet usulünde mühim bir gelişme hasıl oldu.

Şark-i Türkistan üzerin-dan Kuşhanların nüfuzu Kalkıp Yerli Halkın müstakil oluşu
Kanişkay Miladi 140 Yılında vefat edip yerine oğlu Huşka padişah oldu. Bunun devrinde Şark-i Türkistan' da hiçbir değişim olmayıp asayiş vardı. Huşka takriben Miladi 172 yılında ölüp yerine Vasudiva adında bir zat padişah oldu. Vasudiva İran şahları (sasaniler) ile sıkça muharebe yapıp Hindistan' da bazı Raca' lar istiklâl ilân edip neticede Kuşhan Devleti zayıflamaya başladı. Ama Altışeherde Kuşhan Devletinin nüfuzu kendi halinde var idi. Vasudiva Miladi 220 yılında öldü. Bu tarihte Altışehir Hanları istiklâl ilân ettiler.Altışehir Hanlarının bu istiklâlleri siyanpi idaresine girene kadar devam etti. Yine bir yüzkırk yıl müddetle bu yurtlara hiçbir nüfuz müdahalesi olmadan müstakil yaşadılar.

4. Fasıl
Siyanpi Birleşme Devleti
Çin istilasından Siyanpi itaati altına giriş arasındaki müddette Şark-i Türkistan' in Şark ve Şimali Hisseleri Yukarıda anlatıldığı vechi ile meşhur Çin kumandanı Pançav' in Şark-i Türkistan'ın şark hisselerini istila ettiği tarihten başlayıp Kuvçuv Barköl, Luvlan Kengit ülkelerinin hususunda inandırıcı bir malumat yoktur. Mezkur tarihten Miladi 220 yılına kadar Çin' deki İmparatorluk (Han) Hanedanının Kut' u pek fazla olup, bütün Moğolistan ve Altay' daki Türk Hanlıkları Çin İmparatoruna haraç verip tabiilik sureti ile yaşarlardı. İşte bu delil ile mezkur hisselerde de Çin hakimiyeti var olsa gerek diye şüphe edilir.

  • 765 defa okundu.