Baybars Gülensoy
Selçuk Ün. Öğr. Gör.

Toyuk:
Şehir dağlık bir alanda bir vadi içerisinde kurulmuştur. Burada tuğlanın, kerpicin yanı sıra taş da kullanılmıştır. Şehirde kayalara oyulmuş budist manastırlara kalıntılar halinde rastlanmıştır. Manastırların kuzey-doğu kesimindeki stupalarda çok değerli buluntular ele geçmiştir.

Murtuk-Bezeklik: Turfan yakınlarındaki Murtuk'ta eski bir Uygur şehridir. Yapılar çok tahrip olduğu için şehrin planı belirlenememiştir. Şehrin yakımda bulunan Bezeklik budist manastırında önemli buluntular ve duvar resimleri ele geçmiştir.

Yar-Hoto: Turfan yakınlarındadır. İki akarsu arasına kurulmuş, ince uzun planlı bir Uygur şehridir. Sur kalıntılar ve gözetleme kuleleri bulunmuştur. Şehirde boydan boya uzanan ana caddelerin birisi üzerinde bir budist tapmak vardır. Ayrıca şehrin güney-doğusunda bir dizi tapınak daha bulunmuştur.
Tapınaklar: Uygur döneminden kalan tapmaklar Budist-Hint mimarisinin etkilerini taşır. Bir çok tapmak toprak üstünde inşa edildiği gibi bir kısmı da kayalara oyulmuş-tur. Toprak üstünde inşa edilenlerin yapı malzemesi tuğla, kerpiç ve ahşaptır.
Toprak üstünde inşa edilen tapınaklar çoğunlukla geniş bir avluya sahipti. Avlunun etrafında odalar yer alıyordu. Avlunun arkasında Buda heykelinin bulunduğu kutsal oda inşa edilmiş olup Pagoda tarzında yüksek bir çatıya sahipti. Bu tür tapmaklara Yar-Hoto ve Hoço'da rastlanmıştır. Tapmakların bazı kısımları, tonoz bazı kısımları kubbeyle örtülüydü.
Kayalara oyulmuş tapmaklara bir çok uygur şehrinde özellikle manastırlar içinde rastlanılmaktadır. Plan olarak yine bir avlu esas mekan (Buda heykelinin bulunduğu) kutsal odaya yer verilmiştir. Bu tapmaklara Kızıl, Sorçuk, Bezeklik gibi şehirlerde rastlanmıştır. Kızıldaki budist kaya tapmağının kutsal odasında, uygur evlerinde görülen ahşap bindrirmeli kubbenin taşa oyulduğu görülmüştür.

Stupalar: Stupalar budist mimaride kutsal eşyaların korunduğu ve dini günlerde ziyaret edilen yapılardır. Kare ve daire bir alt yapı üzerine, silindirik bir gövde ve kubbeyle örtülü yapılardır. Uygur şehirlerinde Turfan, Miran, Karahoto, Hoço'da stupa kalıntılarına rastlanmıştır. A. Stein, Grünwedel bazı sağlam stuplarm resimlerini de çekmişlerdir.

Gözetleme Kuleleri: Uygur şehirlerinde, yerleşme çevrelerinde veya dışında stratejik noktalardan stupları andıran kare bir alt yapı üzerine silindirik gövdeli veya dörtgen (poligon) yapılar bulunmuştur.
Bunlar askeri amaçlarla kulla' nılan gözetleme kuleleri olarak fia-mmlamışlardır.
Pagoda: Budist mimaride kule biçimli tapmaklara verilen addır. Genellikle çokgenli bir plana ve çok katlı ve süslü bir çatıya sahiptirler. Hindistan ve Çin, mimarisinde yaygın yapılardır. Biçim olarak stupaları etkilemişlerdir.

Uygur Evleri: Uygur evlerinin bazılarının temel izlerine kazılar sırasında rastlanmıştır. Evlerin bir sofaya açılan odaları ve bazen bir dış avluları tespit edilmiştir. Yapı malzemesi tuğla, kerpiç ve ahşaptır. Avluda sıcak ve soğuk korunarak günlük işler yapılırdı. Evin önemli ve esas yaşama birimi odalarıydı. Oda kelimesi de Otağ'dan gelmektedir. Odaların iç düzeni tıpkı Anadolu Türk evinin odasını andırıyordu. Bunu bazı uygur duvar fresklerinden anlamaktayız. Uygurlar mutfağa "Aşlık" derlerdir. Bunlardan başka evlerinde kiler ve ahırları da bulunuyordu. Hoço'daki kazılarda yüksek duvarla çevrili avlular içinde dikdörtgen planlı evler tespit edilmiştir. Asıl ve bir su basma üzerine kurulmuştu. Eve bir kaç basamaklı bir merdivenle çıkılıyordu. Fresklerde görülen bazı ev tasvirlerinden, evlerin pencerelerinin bazılarının kemerli bazılarının düz olduğu anlaşılmaktadır. Çatılar düz veya beşik çatı tarzıdaydı.

  • 817 defa okundu.