Baybars Gülensoy
Selçuk Ün. Öğr. Gör.

M.Ö. 8-3. yüzyıllarda kontrolü Çin, Hunlar, iskitler ve mahalli boylar sağladı.
M.Ö. 327'den sonra batıda Se-levkoslar, Partlar ve Sasaniler doğuda ise Hunlar ve Çinliler'in çekişmeleri görülüyor. 6-8. yüzyıllarda Göktürkler ve Çinliler etkili olurken, 9-12. yüzyıllarda Uygur ve Çinliler yol üzerinde önemli kültür ve sanat merkezleri kurdular. 14. yy. dan sonra ticaret aksıyor ve yollar değişime uğruyor.

İpek Yolunun Kültür ve Sanata Katkısı:
İpek Yolu sadece ekonomik yönden uluslar arasında yakınlaşma, sağlamadı, kültür ve sanatın da yayılmasına katkıda bulundu. Bu yol sayesinde Çin, Hint, Yunan, Roma, Bizans, Part-Sasani sanatları ile yerli sanatlar kaynaşmıştır. Böylece Orta Asya'da değişik etkiler taşıyan üsluplar ortaya çıkmıştır. Şüphesiz dinlerde ipek yolundan yayıldılar. Nasturilik, Hıristiyanlık, Maniehizm, Budizm ve İslamiyet bu yolla Orta Asya'ya ulaştı. Bu yol Çin'in Sarı deniz kıyısındaki Changan limanından başlayarak batıya uzanır. Çin şeddini aşarak Gobi çölünün güneyinde geçer ve Tun-Huanga varır. Burada yol ikiye ayrılır. Bir kol Taklama-kan Çölü ve Tarım havzasının kuzeyinden, bir şehirleri bulunur. Güney yolunda Miran, Çerçen, Niya, Hotan kentleri yeralır. Her iki yol Kaşkar'da birleşir. Tekrar yol ikiye ayrılarak bir yol Belh, Bamiyan üzerinde Peşavere, diğer bir kol Khokend'e ulaşır. Daha kuzeyden gelen tali yolla birleşerek Taşkent, Semerkent, Buhara üzerinde Merv'e varır. Güneye inen yol güzargahında iki önemli kültür ve sanat bölgesi bulunmaktadır. Birincisi Baktria diğeri ise İndus nehrinin kaynaklarındaki Gandhara'dır. Baktria-Selevkuslar zamanında önemli bir Hellenistik sanat merkezi olmuştur. Gandhara da ise Gupta sanatı (Hint ve Hellenistik sanatının sentezi) gelmiştir.Batıya giden yol Rey'de ikiye ayrılır. Güneye inen Hamadan, İsfahan üzerinden Bağdat'a ulaşır. Bağdat'tan Dura-Europos üzerinden Akdeniz limanı Tyre'ye varır. Batıya devam eden yol ise Tahran, Tebriz üzerinden Erzurum'a varır.

İpek Yolu Türkiye'de:
İpek Yolu Türkiye'ye Doğu Beyazıt'tan girerek Anadolu yarım adasını baştan başa kat edip İstanbul, Akdeniz, Karadeniz ve Ege limanlarına ulaşır. İpek Yolunun Anadolu'nun antik yollarını izlediğini biliyoruz. Önemli ana yol Erzurum-Erzincan-Sivas-Kayseri üzerinden Konya'ya ulaşır. Selçuklular zamanında Anadolu'daki güçlü ekonomiye bağlı olarak bu yolları üzerinden kervansaraylar kurulur.
Erzurum'dan yol Ziganaları aşarak Trabzon'a varır. Sivas'tan bir yol kuzeye gider Tokat-Amasya üzerinden Sansun-Sinop'a ulaşır. Kayseri-Konya'dan yol batıya ve güneye uzanarak Ege ve Akdeniz'e ulaşır. Konya-Isparta-Burdur-An-talya güzehgahı Selçuklular döneminde yolun önemli odak noktasıdır.

IV. MİMARLIK
Uygur Şehirleri: Uygurlar, Orhun Nehri yöresinden ve başkentleri Karabalsagun'dan güney-batıya Tarım havzasına göç ettikten sonra mevcut bir kısım şehirlere yerleşmişler, bir kısmını da kendileri kurmuşlardır.

Şehirler: Turfan, Uygurların 760 sıralarında ilk yerleştiği şehirlerden birisidir. Hoço (İdikut), Toyuk, Yarhoto, Murtuk, Bezeklik. Kumul (Hami) Karaşehir, Sorçuk, VIII. y.y. Budist Tapınaklar, Uygur harfli Türkçe kitabeler Kuça Kumtura Düldül-Akar, Budist külliyelere sahipti Karahoto (Hatun-Sını) Turfan yakınlarında Hotan ve Kaşgar, Yarkent Bu önemli Uygur şehirlerinde özellikle Budist manastır ve stupalarda kazılar yapılmıştır.

Hoço (İdikut Şehri): Uygurların kutsal şehridir. Grünweled tarafından kazılmış ve şehrin planı belirlenmiştir. Bu plan daha sonra A. Stein tarafından gözden geçirilmiştir. Bütünüyle kare planlı olan şehir kerpiç-tuğla surlarla çevrilmiştir. Surlar plasterlerle desteklenmiştir. Şehrin belirli yerlerde kapıları vardır. Şehir içinde bazı ana ve tali caddeler ve sokaklar kazılarla belirlenmiştir. Şehrin merkezinde iç surla çevrili bir saray kalıntısı tesbit edilmiştir. Şehrin güney bölümünde Grünwedel'in (İ) ile işaretlenmiş olduğu yapı topluluğu manastır olarak tanımlanmıştır. Yüksek bir platform üzerine kurulmuş olan manastır bölümü geniş bir avlu etrafındaki mekanlardan oluşuyordu. Güney-batıdaki kalıntılar bir budist tapınağa aittir. Yapıların üst katlarına ait kemer, tonoz ve kubbe elemanlarının kalıntılarına rastlanmıştır. Ayrıca manastır ve mabedlerin duvarlarında fresklere rastlanmıştır.
Karahoto: Turfan yakınlarında küçük bir Uygur şehridir. 7-8. yy. larda parlamıştır.

  • 1135 defa okundu.