Yazar: Mehmet Emin Buğra
Tercüme: Mehmet Emin Batur

Yukarıda zikredilen yavçiler, Bahter (Belli) ve Tataristan (Katagan, Bedaşhan ve Soğt) (Buhara ve Semerkand) ülkelerinde yerleşip o yerlerdeki Saka Türklerini kovup bu ülkelerde beş müstakil Hanlık teşkil etti. Hun Devleti Kutlu iken mezkun Yavçi Hanları Tanrıkut'a haraç verip tabiilikte yaşarlardı.
Takriben M.40 yıllarında Yavçilerden Bahtera ve ülkesindeki Kuşhan kabilesinin Hanı Kadpayesiz Yavçileri kendi idaresi altına alıp kuzey Afganistan (Bahter) ülkesinde hükümet etmekte olan Yunanlıları yok edip Hindikuş dağlarına kadar geniş memleketlere hakim bir devlet tesis etti. Behter şehri (Belh)'ni merkez yaptı ve devletine de "Kuşhan " devleti adını verdi. Avrupa Hind ve Çin tarihlerinde tahrip ile Kuşan diye anılır. Bazı eserlerde de bu tahrip edilmiş isim kullanılmaktadır.
Kadpayesiz M.50 yılında Kapisa (Kadim Kabil) ve Kandaharı işgal etti. Ondan sonra Herat ve Sistan'ı da kendi devletine ilhak etti. Hindistan'a da yürüyüp Cehlem denizine kadar aldı. M.78 yılında öldü. Oğlu Vayma 2.Kadpayesiz unvanı ile tahtına oturdu. Fütuhatı Sind denizinin deltası (Bugünkü Karaçi) na kadar ulaştırdı ve oralardaki Saka hükümdarlarını kendisine tabi kıldı.

Şarki Türkistan ve Çin arasıdaki 30 yıllık muharebeler Vayma ikinci Kadpayesiz'in devrine rastlar. Vayma Kadpayesiz, Çin imparatorluğunun Türk Hanlıklarının zıddına askeri akitler yapıp birçok Türkleri kendi itaati altına aldığından endişe etmekte idi. Kendisini Çin imparatoru ile aynı görürdü.
Binaenaleyh Vayma Kadpayesiz M.90 yılında Çin'e bir elçi yolladı. Gönderdiği mektubun mahiyeti "Türk Hanlarına taarruz etmekten derhal elinizi çekin ve eskiden beri Türk imparatorlarına Çin imparatorlarının kız verme gibi an'anesine muvafık olarak bana kızınızı verin" manasına gelen bir anlam taşıyordu. Elçi Kaşgar'a  geldiğinde Pançav elçiyi hapsetti. Fakat sonra hapisten çıkarsa da Çin'e yol vermeyip Bahter'e geri gönderdi. Vayma Kadpayesiz derhal atlı bir kumandanın emri altında 70.000 atlı askerini Kaşgar'a yollayıp Pançav başta olmak üzere Çin askerlerini yok etmeyi emretti.
Bu askerler şimdiki Vahan ve Taşkurgan yolu ile Kaşgar'a geldi. Lâkin bu askerler yolun uzun ve çok meşakkatli olması sebebi ile yorgun güçsüz durumda idiler işte bu sebepten bu askerler Pançav'ın askerlerinden kötü suretle mağlubiyet aldılar. Kumandanları (Si) maktul düşüp 70.000 atlı askerin çoğunluğu telef oldu az bir miktarı da kaçıp gitti.

Bu mağlubiyetin neticesinde Vayma Kadpayesiz Çin taarruzundan saklanmak için Çin imparatoruna bir miktar vergi vermeye mecbur oldu. Bu vergiye dair konu Kaniş kay'ın eserine kadar devam etti.
Bu rivayet Afganistan'ın tarihi kitaplarında zikredilmektedir. Ama Çin tarihi bunu teyid etmez.

  • 712 defa okundu.