Bekir Livköşkeroğlu
Selçuk Ün. Tarih 3 Öğrencisi
 
Uygurlar, Orta Asya'da kurulan Büyük Hun İmparatorluğu içinde yer almışlardır. Çin kaynakları Uygurların Hun Türklerinin soyundan geldiğini belirtmektedir. Kiu Wu Tai adlı Çince eserde Uygur adının anlamı "şahin süratiyle dolaşan ve hücum eden" diye açıklanmaktadır. Kuzey Çin'de kurulan Tabgaç (Toba veya Topa) Türk devleti döneminde (386-534) Kao-kü (Kao-che)-yüksek tekerlekli- adı ile anılan bir beylik kurdular ve Töles adı ile anılan Türk boyunun bir kısmını oluşturdular. (1)

I. Gök-Türk Devletinin kurucusu Bumin Kağan 546 yılında (2) Tola nehri civarında ve Baykal gölünün güneyinde yaşayan Tölesleri hakimiyeti altına aldı.(3) Bumin Kağan'ın hakimiyeti altına aldığı Tölesler bugünkü Uygur Türklerinin atalarıdır. Bunlar 20.000 kadar mükemmel asker çıkarabiliyorlardı. Bumin Kağan'a katılmalarıyla onun gücünü artırmışlar ve böylece Bumin Kağan 552 yılında ani bir saldırıyla Moğol Juan Juan Devletini yıkmıştır. (4)

I. Gök-Türk Devleti'nin başında bulunan Taspar Kağan'ın ölümü üzerine onun oğlu olan Anlo, Tola nehri kıyılarına gitmiş ve kendisini Işbara Kağan'a (582-587) bağlı ikinci kağan ilan etmiştir. (5) Bu dönemde Uygur Türkleri Tola Nehri ve çevresinde yaşıyorlardı. (6) Anlo'nun Uygur Türklerinin yanına yerleşmesi Uygurların Gök-Türk Devleti içinde önemli bir yeri olduğunu gösterdiği gibi, Uygurlar ile Gök-Türk hanedan ailesi arasında karşılıklı evlenmeler olması kuvvetle muhtemeldir. Uygur efsanelerinden birine göre ataları Hun hükümdarının kızı ile bir kurttan türemiştir.

7. yüzyılın ilk çeyreğinde Şir-Tarduşların 6 kabileden kurulu birliğine katılmışlar, sonra Buğu, Tongra, Bayırku, Ediz kabileleri Uygurlar etrafında toplanarak "Uygur" adını almışlardır.(7) Şir-Tarduşlar, Töleslerin en önemli boylarından olup, Altaylar ile Orhun arasında oturuyorlardı.(8) I. Gök-Türk Devleti yıkılırken Uygur beyi Erkin (İrkin) unvanını taşıyordu ve Uygurlar 50 bin atlı savaşçı çıkarabiliyorlardı. Bu dönemde Uygurların başında Erkin Tre-kien bulunuyordu, onun ölümü üzerine yerine oğlu Pru-se geçti.

I. Gök-Türk Devleti 582 yılında Doğu ve Batı Gök-Türk Devleti olarak ikiye ayrılmıştı. Doğu Gök-Türk Devletinin başında bulunan Kie-li Kağan'ın kötü yönetimi sonucu Şir-Tarduşlar, Bayırkular, Uygurlar isyan etti. Kie-li Kağan'ın üzerine gönderdiği orduyu Pru-se yenilgiye uğrattı. (680 sonları) Pru-se bundan sonra unvanını İl-Teber olarak değiştirdi. Pru-se zamanında Uygurlar kuvvetlenmiş özellikle Pru-se'nin annesi Vu-lo-hun'un ciddi ve töre hükümleri konusundaki tutarlılılı-ğı sayesinde beylik düzene girmiştir.

İl-Teberliğin merkezi Tola vadisiydi. İl-Teber Tru-mi-tu Tarduş başbuğunu yenerek ülkesini genişletti, sonra güney Huang-ha'ya kadar bir akın yaptı. (9) 646'da Çin imparatoru tarafından tanındı. Kendisini "Kağan" ilanetti, ülkesini Gök-Türk Devlet yapısına göre teşkilatlandırdı. Tiu-mi-tu 648 yılında, Çin entirikaları sonucunda öldürülmüştür.

Tru-mi-tu'nun yerine oğlu Pro-ju geçmiştir, o Çi¬nin On-ok'ların başına han yaptığı Ho-lu'yu mağlub ederek, Taşkent'e kadar ilerledi. (656) Ondan sonra yerine geçen kız kardeşi zamanında gittikçe zayıflayan Uygurlar Kapagan (Kapgan) Kağan tarafından II. Gök-Türk (Kutlug) Devletine bağlandı.

I. Gök-Türk Devleti'nin 630 yılında yıkılmasından 681 yılında yeniden kurulmasına kadar geçen dönemde Uygurlarda diğer Türk Boyları gibi Çin'e karşı mücadele etmişlerdir. Her zaman entrikalar çeviren Çinliler Tru-mi-tu'yu öldürttükleri gibi II. Gök-Türk Devleti Kağanı Kapagan Kağanı da çevirdiği entrikalar sonucu öldürtecektir. Çin bu yöntemi kullanarak hem Türkleri birbirine düşürmeye çalışacak hem de yeni bir devlet adamı başa geçene kadar geçen sürede kendisine çıkar sağlamaya çalışacaktır.

II. Gök-Türk (Kutlug) Devleti Bilge Kagan'ın ölümün¬den (735) sonra çöküşe doğru gitti. 740 yılında Gök-Türk tahtında "Tengri Han" diye anılan bir kağan vardı ve bu Kağan Bilge Kagan'ın oğlu idi. Kagan'ın çocuk denecek yaşta olması sebebi ile devletin yönetimi annesi (Tonyukuk'un kızı) P'o-fu'nun elindeydi. Hatun Devlete hakim olamadı, hanedan üyeleri birbirine düştü, huzursuzluk bütün ülkeye yayıldı. Bunun üzerine Basmıllar, Karluklar ve Uygurlar birleşip Aşina ailesinden gelen, Basmil başbuğunu Kağan ilan ettiler (742) Gök-Türk Hakanı Ozmışı (Vu-si--şi), sonrada onun küçük kardeşi son Gök-Türk Kağanı Po-mei'yi öldürdüler. (10)

Gök-Türk hanedanından olanların öldürülmesinin nedeni, onlara karşı olan kişisel düşmanlıktan değil ülkede hakimiyeti kurmak için "devletin bekası" amacıyla yapılmıştır. Gök-Türk Devleti'nin yıkılmasından sonra kurulan Uygur Devleti (745-840) onun bir devamıdır, nasıl Osmanlılar, Selçukluların bir devamı ise Uygurlarda Gök-Türklerin devamıdır. Bir müddet sonra Basmil, Karluk ve Uygurların arası açıldı, Basmil başbuğu (Kağan) ortadan kaldırıldı ve Uygur başbuğu Kağan ilan edildi.

Kutluk Kül Bilge Kağan 745'te ötüken Uygur Devletini kurdu. Uygurlar döneminde Gök-Türkler döneminin bazı önemli aileleri mevkilerini korumuşlardır. Buna en güzel örnek Tonyukuk soyundan gelenlerdir. Hatta Tonyukuk soyundan gelenler Moğollar döneminde de önemli görevlerde bulunmuşlardır.
(Devamı Var)

Kaynaklar:
1.İbrahim Kafesoğlu, Türk Dünyası El Kitabı, Ankara, 1992, s.146 2 . E. Chavennes, Documents, s. 49
3.Ahmet Taşagıl, Gök-Türkler, Ankara, 1995, s. 17
4.A. Taşagıl, a.g.e., s. 17-18
5.A. Taşagıl, a.g.e., s. 34
6.İ. Kafesoğlu, Türk Tarihi I, Ankara, 1977, s. 182
7.İ. Kafesoğlu, T. D. E. K., Ankara, 1992, s. 146 
8.İ. Kafesoğlu, Türk Tarih I, Ankara, 1977, s. 182
9.İ. Kafesoğlu, T. D. E. K., Ankara, 1992, s. 146
10.İ. Kafesoğlu, T. D. E. K., Ankara, 1992, s. 146

  • 1272 defa okundu.