Yazar: Mehmet Emin Buğra
Tercüme: M.E.Batur

Türk ırkına mensup olan devletler pek kadim (eski) zamanlardan itibaren yerli hanlık ve beyliklerin kendi sınırları içinde iç istiklallerine sahipliğini tanırlardı, onların devlet merkezindeki Hakan'a belirli ölçüde vergi ve haraç vermesi, lazım geldiğinde, asker vermesi ve hakan'ın bir vekilini kendi saraylarında ağırlamasından ibaret olan vazifeleri vardı. İç işlerinde tam hukuka sahip idi. Hatta komşu devletlerle dostluk münasebeti kurmaya veya savaşmaya bile hakları vardı. İtaat etmede şüpheli davranan veya isyan edip mağlup edilen yerli Hanların çocukları veya kardeşlerini Hakan, sarayda rehin şeklinde bulundurma hakkına sahip idi. Demek ki: Büyük Türk Hakanlıkları, böyle yerli han ve Beyleri umumi bir yüksek idare altında birleştiren konfederasyon (Birleşme) devletten ibaretti. Bu usûldeki büyük devletin başında olan Hakan'ların siyaset ve askerlikte çok iktidarlı oluşu ve hem de daima devlet işi ile meşgul olup, şahsi rahatına kattiyyen kapılmıyor oluşu devletin birliği ve gücünün belkemiği durumunda idi. Her devletin ilk dönemlerinde bu şartları kendinde toplayan iktidarlı ve liyakatli hükümdarlar yetişir ve onların gayreti ve siyaseti sayesinde devlet güçlenir ve genişler. Nitekim, İbni Haldun'un söylediği gibi zaman geçtikçe devlet yaşlanmaya başlar. Devlet tahtına iktidarsız, liyakatsiz ve pervasız şehzadeler oturur. Bir taraftan şehzadeler arasında taht kavgası çok olup, iç savaşlar ve ayrı silahlı guruplar ortaya çıkar, böyle bir vaziyet devletin merkezi gücünü azaltacak en mühim olaylardandır.

İşte böyle haller kadim (eski) Türk Hakanlıklarında pek fazla rastlanan hallerdir. Büyük hakanlık tahtlarına Liyakatsiz, rahatperest şehzadeler oturmuş, bunun üzerine sık, sık taht kavgası ve cahil tecrübesiz şehzadelerin etrafını çıkarcı insanların çevrelemiş olması neticesinde Hakanlık merkezi zayıfladı. Devlete bağlı yerli Hanlar ve Beyler bu zayıflıktan faydalanıp itaatden çıkmak ve istiklal ilan etmeğe başladı. Gitgide Hakanlık merkezi bir küçük hanlık derecesine düştü. Bununla beraber Türkistan'da çok irili ufaklı müstakil devletler ortaya çıktı. Bu devletlerin arasında savaşlar durmadan devam etmekte idi. Bazıları bazılarına karşı galip gelip, mağlup'un galip'e itaati neticesinde bir zaman Türkistan'da 8-10 devlet olduğunu görürüz. Bazı çağlarda bu müstakil devletler yine kendi aralarında parçalanıp 30 'dan fazla küçük devletlerin meydana geldiğini görüyoruz.

Devgeni'nin Çin Tarihi tetkikleri, MÖ. Asırlardaki Doğu Türkistan Hanlıklarının aşağıdaki 10 Hanlıktan ibaret olduğunu gösterir.

1-Kumul Hanlığı: Bu günkü Kumul Vilayeti 7 şehri vardı.

2-Lavlen Hanlığı: Bu günkü Lop göllerinin kuzeyinde Lop gölleri civarında şehirleri 7 idi.

3-Avdun (Bu günkü Hoten) Hanlığı: Şehirleri 10 idi. oluşumunda Dağda ve doğuda toplam beş Beylik vardı.

4-Yarkent Hanlığı: (Bu günkü Yarkent Vilayeti) oluşumunda Taşkurgan Beyliği ve Yarkent dağlarında yine bir iki Beylik vardı.

5-Kaşgar Hanlığı: Bu günkü Kaşgar Vilayeti civar dağlarda 10 büyük ve 10 küçük şehirleri vardı.Bu Hanlığı Batlameus coğrafyasında Kasya diye adlandırır. Merkezi şehri Ordakent diye anılır idi.

6-Kuça Hanlığı: Altı şehirde en mühim Hanlık Devleti idi. Kendisine bağlı Beylikler Kuma (Bu günkü Bay ve civarı) Uruksu (Çinliler bozup vensu diyorlar) bu günkü Aksu ve civarıdır.

7-Yuncu Hanlığı: :Türkistan'da adı en çok değişime uğrayan bir yerdir. En kadim (eski) adı Yuncu, ondan sonra Kingit, daha sonra Salak, sonraları çalış ve en sonunda Karaşehir diye adlandırıldı. Büyük ve mühim bir hanlık olup başkenti Yıldız Göl (Bağraş gölü) idi.

Bağlı Beylikler: 
1-Sikir Hanlığı (Kuru dağda idi) 
2-Oysu Beyliği (Bu günkü Uşşaktal ve civarı)
3-Bugür
4-Ovla (Korla)
5-Çovlu (Korla'nın güneybatısında)
6-Çerçen

8-Kuvçuv Hanlığı: (Bu günkü Turpan üç nahiyenin yeridir. Şehirleri Kuvçuv (Bu günkü Turpan'ın güneyindeki Harebeler.), Laçin (Çinliler Liyavçin derler. Bezeklik olsa gerek.) Koça ,(Bu günkü Karakoço)

Bağlı Beylikler:
1 -Koku (Şimdiki Toksun olsa gerek. Bazı Çin Tarihçileri bu günkü Lukçin'i Koko derler)
2-Tovlovi (Çinlilerce şeyduvi devleti derler)

9-Beşbalık Hanlığı: Şimdiki Urümçi ve civarıdır. Büyük bir Hanlık olup, güneyinde Kuvcuv Hanlığı, Kuzeyinde Kun devleti ve batısında Ovsun Hanlığı ile komşu idi.

Bağlı Beylikler:
1-Çemi (Bu günkü Kutubi)
2-Çonğ  Bilik   (Büyükbalık, şimdiki Guçin ve civarı)
3-Oçun göl (manas ve civarı)
4-Çuv (Urümçi-Pukan arasında)
5-Beylov(Pukan, Yolişi, Cemisar ve civarı)

10-Ovsun Hanlığı: Doğuda İrtiş nehri, batıda Taşkent Hanlığı, güneyde Tanrıdağları, kuzeyde Sibirya’ya kadar uzanan geniş ülkede büyük bir Hanlık idi. Bunları Batlameyus, Aypu, Kaji iskitleri diye adlandırır. Çin kaynakları osun yada versun diye adlandırır. Kadim (eski) Yunan kaynaklarında masacit diye adlandırılanlar bunlar olsa gerek. Başkenti çeku şehri ili deryası kıyılarında idi.

11-Kun Hanlığı: Doğuda Mançurya sınırı, batıda İrtiş nehri, Kumul ve Beşbalık Hanlıklarına komşu idi.

Demekki bu günkü Doğu Türkistan'ın Altay Vilayetinin ve Kumul Vilayeti doğudaki az bir kısmı Kun Hanlığına tabi idi.
(Devam edecek)

  • 805 defa okundu.