Yazar: M. Emin BUĞRA 
Çeviri: Gökbayrak

Doğu Türkistan'da İsyan
İlyas Hoca Oğlan Han askeri disiplin ve savaş teknikleri konularında yetenekli olmasına karşın, yaşı küçük, kendini beğenmiş ve siyasi yönden tecrübesiz idi. O devlet yönetiminde gençleri öne çıkarıp halk arasında nüfuzlu ve deneyimli insanları dışladı ve onların memnuniyetsizliklerini üzerine çekti. Aşağıda bu durum için önemli bir örnek verildi. 

Tuğluk Tömür Han zamanında devletin en bilgili, deneyimli ve itibarlı kişilerinden olan Duğlat Kameriddin Beg, Duğlat Şemsiddin Beg ve Duğlat Şeyhi-Devlet Beg işten çıkarıldı. Bu kişilerin yerine Han'ın akrabalarından henüz 20 yaşında olan Huda Dadihan Begler Begi hem Duğlat Begi olarak atandı. Han bunun gibi birkaç idari ve siyasi hata yaparak devlet büyüklerinin memnuniyetsizliğine sebep oldu. İş başına gelen gençlerin deneyimsizliğinden dolayı devlet işleri karıştı ve düzen bozuldu. Böylece İlyas Hoca Oğlan Han'ın idaresinden memnun olmayanların sayısı çoğaldı.İlyas Hoca Oğlan Han yukarıda anlatıldığı gibi Taşkent savaşıyla tüm askerlerini yanına alarak yaklaşık bir yıl merkezden uzaklaştı. Bunu fırsat bilen, başta Kameriddin Beg olmak üzere Han'a karşı memnuniyetsizlik besleyen diğer begler birleşerek isyan çıkardı. 

Kuzeydeki savaşçı kabilelerin çoğu Kameriddin Beg'e katıldı ve Kameriddin Beg topladığı savaş gücüyle Hicri 768'de Almalık'a saldırmaya başladı. İlyas Hoca Oğlan Han bu haberi duyup Semerkand'ı fethetmeyi bırakarak Almalık'a döndü ve isyancılarla savaşmaya başladı. Han'ın Batı Türkistan'da bıraktığı askerlerin çoğu isyancı kabilelerden olduğu için kaçarak gelmeye başladı. Diğer taraftan Batı Türkistan'da at vebası yayılarak askerlerin atları ölmeye başladı. Böylelikle atsız kalan askerler piyade savaşmanın imkansız olduğunu düşünerek Batı Türkistan'ı bırakıp geri döndüler. Bunun sonucunda Batı Türkistan'da asker kalmadı. Emir Hüseyin gelip Semerkand ve Buhara'yı ele geçirdi ve kendini hükümdar ilan etti. Tömür Beg de ona tabi oldu.

İlyas Hoca Oğlan Han ile isyancılar arasındaki savaş uzun bir süre devam etti ve sonunda Kameridin Beg savaşı kazanarak İlyas Hoca Oğlan Han’ı ve hanedanından 18 şehzadeyi öldürdü. Böylelikle Kameridin Beg Kaşgar, Üç, Yerkend, Hoten, Issıkköl civarı, İli Vadisi ve Yedisu bölgelerinin bağımsız hükümdarı oldu ve Kaşgar’ı başkent ilan etti. Issıkköl civarına ağabeyi Şemsidin Beg’i ve Yedisu’ya kardeşi Şeyhudevlet Beg’i vali olarak atadı. İli’da yerel beylikler Kameridin Beg’e vekalet ederek bölgeyi yönettiler. Beglerbegi Hudadadihan başta olmak üzere İlyas Hoca Oğlan Han taraftarlarının hepsi ağır yenilgiye uğradılar ve İlyas Hoca Oğlan Han’ın kardeşi, Hızır Hoca Oğlan Han’ı yanına alarak Kuçar’a kaçtı. Hudadadihan Kuçar’a gelerek Çalış’ı ele geçirerek bağımsızlık ilan etti. (Moğolca Karaşehir “Çalış”, Kuçar “Kösen” denirdi.) Bu arada Uygur İdikutu da bağımsızlığını kazandı. Bu parçalanmalar sonucunda Hicri 771’e gelindiğinde Kayınpederi Emir Hüseyin ile mücadele içinde olan Tömür Beg’in saldırıları da sona ererek iç savaş son buldu. 

Tömür Beg Hicri 771 yılında Emir Hüseyin’i yok ederek tüm Batı Türkistan’ı ve Kuzey Afganistan’ı ele geçirdi ve ihtişamlı bir törenle kendini hükümdar ilan etti. Burada şunu belirtmek gerekir ki Tömür Beg hiçbir zaman kendisi için bir unvan kabul etmemişti. Emir, Tömür Beg’in unvanı değil, beg kelimesinin Arapça karşılığıdır ve daha çok İranlı tarihçiler tarafından kullanılmıştır. Dolayısıyla bu kitapta “Tömür Beg” kullanıldı. Tömür Beg’in “Korgan”, yani “hükümdarın damadı” şeklinde unvanının olduğu rivayet edilmektedir.

Bu dönemde doğu aleminde Batı ve Doğu Türkistan’da yukarıda bahsedilen tarihi olaylar dışında önemli hadiseler de meydana gelmiştir. Hicri 772 (Miladi 1370) yılında Çin’de Moğol devleti yıkıldı ve Çinli Ming Sülalesi devleti kuruldu. Bir yıl sonra Çin İmparatorluğu uzun süredir Uygurların bir bölgesi olan üç ili (günümüzdeki Sucu ve Donghuang), Kumul ve Bariköl’ü İdikut’tan aldı. Hicri 800 yılına kadar Kumul ve Bariköl Çin işgalinde kaldı. 

Devamı Gelecek Sayıda

  • 734 defa okundu.