Abdulcelil TURAN
Araştırmacı - Yazar

Ünlü din âlimi, şair Muhammed Kasım Damollam (Künyesi: Hasreti), Muhammed Sıddık İbni Emin Kari Elem Ahunum Karakaşi’nin oğludur. Dedesi devrinin ulemalarından olup yüzlerce öğrenci yetiştiren Emin Kari Elem Ahunumdur. Muhammed Kasım Damollam, 1907 (Hicri 1325) yılında, Hoten ilindeki Karakaş nehrinin kıyısında yer alan Cağlığa mahallesinde doğmuştur. Muhammed Kasım Damollam ilk eğitimini büyükannesi Nebire hanımdan almış daha sonra ise (yedi yaşına geldiğinde) Karakaş ilçesinde ki dini okulda okumaya başladı. Burada aldığı eğitim sırasında mutasavvuf Ali Merdan Hazret adlı zatın etkisi ile tasavvufa ilgi duymuştur. 1925 senesinde amcasının kızı Rukiye hanımla evlenir. Ama Rukiye Hanım bir yıl sonra vefat etti. Eşini kaybetmenin acısıyla yüreği ağır derecede zedelenen Muhammed Emin Damollam doğduğu şehir Hotenden ayrılarak Kaşgar’a gelir. Kaşgar’a geldikten sonra asıl adı Tokkuzak olan Konaşehir ilçesindeki Çaharsu medresesine yerleşerek Albulgani Damollam, Emir Nur Ahmet hanlarla beraber. Mahmud Ahun Damollam, Haşim Ahun Damollam, Şemsiddin Damollam gibi ünlü âlimlerden ders almaya başlar. Muhammed Kasım Damollam şiir çalışmalarına da bu dönemde başlamış olup okul arkadaşı Nur Ahmet Han şiirlerinde büyük etki yaratmıştır. Şiir yazmaya başlamasına Nur Ahmet Han’ın vesile olduğunu belirterek bunun hakkında şu beyiti yazmıştır:

Manga rehber idi, her işte Ol yar,
O’ningdin haslettim ilmi eşâir.
(Bana rehber idi, her işte Ol yar,
Ondan öğrendim ilmi eşâir.*)

1932 senesinde Karakaş ilçesinde ki Oybağ Medresesine müderris olan ve Doğu Türkistan Milli Kurtuluş Hareketinin önde gelen isimlerinden olan Muhammed Emin Buğra ile tanışır. Bu sırada öğrenci yetiştiren ve Doğu Türkistan içinde olduğu durumu düzeltmek için çalışmalar yapan Muhammed Emin Buğra Gulca şehrinde ünlü din alimi ve politikacı Sabit Damollam ile bir araya gelir. Bir şey yapılmasının gerekliliğini bilen Mehmet Emin Buğra ve Sabit Damollam bazı konuları müzakere ettikten sonra Muhammed Emin Buğra Hoten’e, Sabit Damollam ise yurt dışına doğru yola çıkar. Hazırlıklar bittikten sonra, 1 Şubat 1933’te örgüt üyeleri vekiller meclisini açarak Muhammed Niyaz Elem Ahunumu önder seçer ve ona bağlılıklarını bildirirler. Muhammed Emin Buğra başkomutan seçilir ve örgütün askeri kanat sorumluluğunu üstlenerek milis kuvvetinden ziyade düzenli ordu sistemi, savaş stratejisi belirleme, silahlandırma ve operasyon girişiminde bulunma gibi hizmetlerden sorumlu olur. Sabit Damollam ise baş danışman ve dini işler başkanı seçilir. Şeyhülislamlık makamı ile eğitim ve adli vazifeleri üstlenir. Muhammed Emin Buğra memleketin içinde bulunduğu durum hakkında konuşma yapar ve memleket içinde zulmün had safhaya ulaştığını, halk tepkisinin gün geçtikçe büyümekte olduğunu, yıkılmak üzere olan Çin hükümetin daha da vahşileşmekte olduğunu, bu sebeplerden dolayı Uygur halkının mutlaka galip geleceğini anlatarak etrafında ki insanlara güven duygusu aşılar. Böylelikle Hoten İslam Hükümetinin de temeli atılmış olur.Örgüt kurulup, hazırlıklar bittikten sonra, 13 Şubat 1933 tarihinde, Muhammed Emin Buğra başkanlığındaki 68 kişiden oluşan mücahit gurubu, Karakaş hükümet binasına saldırır Karakaş ilçesini ele geçirirler. Başka ilçeler de sırası ile kontrol altına alınarak. Niye ilçesinden Yarkent ilçesine kadar olan topraklar, Hoten Hükümeti’nin eline geçer. Bu hükümete “Hoten İslam Hükümeti” adı verilmiştir. Muhammed Kasım Damollam, Karakaş da başlayan bağımsızlık hareketinin haberini duyunca, hemen okulu bırakarak Karakaş’a döner ve Muhammed Emin Buğra, Sabit Damollam, Siğbetullah Mevlevi, Muhammed Niyaz Elem Ahun, Şah Mensur, Emir Sahip’lerin içinde guruba katılarak aktif olarak milli kurtuluş hareketine katılır. Muhammed Kasım Damollam çok geçmeden Hoten İslam Hükümetinin Maliye Nazırlığı görevine getirilir. Böylece yarım bıraktığı tahsiline karşılık Hoten İslam Hükümetinin gelir – gider işlerinin mesulü olur. Bunun dışında, Hoten Hükümeti; Kumul milli bağımsızlık hareketinin Önderi Hoca Niyaz Hacıya askeri ve maddi yönden destekler. Ayrıca Kaşgar Hükümetine yardım etmeyi kendisine milli görev olarak kabul etmiş ve Kaşgar Yenişehir’deki Tungan (Çinli Müslümanlar)ın ayaklanmasının bastırılması ve bu ayaklanmanın lideri Ma Jung Ying nin bertaraf edilmesi yönünde çalışmalar başlatmıştır.  “Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti”nin kurulması yönünde de  çalışmalara katılan Muhammed Kasım Damollam ve dolayısıyla Hoten Hükümeti; Nisan 1933’de Hoca Niyaz Hacı’ya bir heyet göndererek, Hoca Niyaz Hacı’yı  Doğu Türkistan’ın devlet başkanı olarak kabul ettiklerini ilan etmiş ve mali yardımda bulunmak amacıyla, heyetle beraber yedi kilo iki yüz gram altın göndererek destekte bulunmuştur.Hoten Hükümeti aynı zamanda yurt dışıyla irtibata geçmiş ve Hindistan’ın Doğu Türkistan meselesine tarafsız kalma politikası üzerine Kurbanilla Damolla ve Miryan Hasan Hanları elçi sıfatıyla Afganistan’a gönderir. Elçiler sıcak karşılanmasına rağmen Afganistan Hükümeti’nden olumlu cevap alana kadar, Temmuz 1934 senesinde Hoten Hükümeti yıkılır ve Muhammed Emin Buğra ile birlikte vatandan ayrılmak zorunda kalır. Muhammed Kasım Damollam 1934 senesinde Hindistan’a hicreti ile muhaceret hayatına da adım atmış olur. Muhammed Emin Buğra ile Keşmir’de de çalışma imkânı yakalayan Muhammed Kasım Damollam 1939 yılında Keşmir’de kurulan “Türkistan Muhacirler Cemiyeti”e başkan seçilir. Doğu Türkistanlı muhacirler için çalışan bu cemiyet Doğu Türkistanlı muhacirlerin işlerini organize etme ve belirli bir düzen içersinde yürütme de çok büyük rol oynamıştır. Muhammed Kasım Damollam, cemiyetteki vazifesini yerine getirmekle beraber, Kuran’ı Kerim hadis, vaaz ile İslami konularda ki bilgisini halka aktarmayı da ihmal etmez. Muhammed Emin Buğra Nanjing’e gidene kadar (1942). Onunla beraber çalışır. Kızıl Çin ordusu, Ekim 1949’da Doğu Türkistan’ı işgal etmek üzereyken, kendi vatanından ikinci kez ayrılmak zorunda kalan Muhammed Emin Buğra, İsa Yusuf Alptekin gibi yüzlerce kişi, Muhammed Kasım Damollam tarafından Keşmir’de karşılanır. Keşmir’e ikinci kez hicret eden Muhammed Emin Buğra ve diğer önderler, Muhammed Kasım Damollam ile birlikte uzun süre birlikte vatan davasıyla meşgul olurlar. Muhammed Kasım Damollam; vatan sevgisi, iman ve inanç konularını metheden birçok şiir ve kaside yazmıştır. Şiir ve kasidelerini ise “Necat Yolu” adlı kitabında bir araya getirerek yayınlar. Bunun dışında merhum Muhammed Emin Buğra’nın “Doğu Türkistan Tarihi” adlı kitabının son bölümü olan: “Doğu Türkistan Milli Devrim Tarihi”ni de baskıya verir. 1968 yılında hac için gittiği, Suudi Arabistan’da iki sene kaldıktan sonra Keşmir’e dönen Muhammed Kasım Damollam. Keşmir’de 9 yıl kalır ve Suudi Arabistan’ı ziyaret ettikten sonra Türkiye’ye gelir. İsa Yusuf Alptekin’le birlikte İstanbul’daki “Doğu Türkistan Neşriyat Merkezi”nde vatan davası için çalışmaya başlar ve 1982 yılında Suudi Arabistan’a tekrar döner ve oraya yerleşir Muhammed Kasım Damollam yurt dışındaki hayatı boyunca yazdığı şiir ve kasidelerini topladığı “Necat Yolu” adlı, ilk kez 1951’de Keşmir’de, ikinci kez 1981’de İstanbul’da kendi mali imkânları ile yayınlar. Adı geçen kitabın son baskısı ise 2000 yılında İstanbul’da gerçekleştirilir. Muhammed Kasım Damolla’mın 1940 yılında Keşmir’de yazdığı “Farzulayn” adlı namaz kaideleriyle ilgili küçük el kitabı da vardır. Bu eser ise Keşmir, Şanghay ve İstanbul’da birkaç kez yayınlanmıştır ve son zamanlara kadar Hoten’deki en önemli dini eser arasında yer almıştır. Muhammed Kasım Damollam Arapça, Farsça ve Urdu dillerini iyi derecede bilmesine rağmen, eserlerini Uygur Türkçesi ile yazmıştır.

Ölüm yahşi esaret astida izzette bolgandin,
Veya  bagu çimenler içre köp rahettt bolgandın.
Ve ya mehbubile  kuçağıda işrette bolgandin,
Ve ya Karun kebi dunya tepip  servette bolgandin,
Muhenneslere kafi ger bolsa aş  ile nanlar.

Muhammed Kasım Damollam, hayatının çoğunu yurt dışında geçirmiş ve vatan özlemini yeterince çekmiş bir insan olarak. Esaret altındaki insanların her ne kadar refah içinde yaşasa da hatta Karun gibi zengin olsa bile, bu esaret hayatının zulüm olduğunu ölümün ise esaret karşısında daha şerefli olduğunu birçok şiirinde yukarıda ki mısralarında olduğu gibi vurgulamıştır.

Ünlü din bilgini, devlet adamı ve milli mücahit Muhammed Kasım Damollam, 28 Mayıs 1985 yılında Suudi Arabistan’ın Taif şehrinde vefat etmiş ve İbni Abbas (R. A.) mezarlığın da toprağa verilmiştir.

(*)eşâir: En iyi şâir.

  • 1015 defa okundu.