Yazar: M. Emin BUĞRA
Çeviri: Gökbayrak

İsyanın meydana gelme süreci şu şekildedir: Tuğluk Tömür Han birinci defa Semerkand’a girdiğinde bölgenin mevki sahibi iki kişisi, halkı soyguna uğrattı ve altın, gümüş gibi değerli eşyalarını ele geçirdi. Han bu durumu öğrenince onları cezalandırmayı düşündü, bu sırada o iki kişi kendi adamlarıyla kaçtı ve İli civarındaki bazı kabilelerle birleşerek soygunculuk yapmaya başladılar. İlk başta Han bunlara sadece soygunculuk yapan adi soyguncular diye bakarak fazla itibar etmedi. Çünkü onların hanlığa karşı isyan çıkaracak bir durumları yoktu. Ancak hanın varisi olarak başkentten ülkeyi yönetmekte olan Beglerbegi Pulaçi Begin Hicri 762’de vefat etmesiyle bu çete güçlenmeye başladı ve bir isyancılar gurubuna dönüştü, her yerde asayişi bozarak başkent Almalık’a tehdit oluşturmaya başladı. Bu sebepten dolayı Han Batı Türkistan’daki iyileştirme işlerini yarıda keserek dönmüştü. Bir yıl süren şiddetli savaş ve takip neticesinde isyancılar yok edildi.

Tuğluk Tömür Han Doğu Türkistan’da isyancıları bastırmayla meşgulken daha önce kaçan Haci Barlas Beg ile diğerleri fırsattan faydalanarak Batı Türkistan’a geldi ve Haci Barlas Beg Semerkand’ı işgal etti. Celayır kabilesinin begi Beyazit Beg de hana itaatsizlik ederek ayrıldı. Buna karşın Tömür Beg hana bağlılığını koruyarak Haci Barlas ve Beyazit beglere karşı mücadele etti. Haci Barlas Tömür Beg’i yok etmek için suikast düzenlemiş olsa da başarılı olamadı. Beyazit Beg bu başarısızlıktan sonra Haci Barlas’tan ayrıldı. Bundan sonra Barlas Beg Tömür Beg’i yok etmek için var gücüyle Yeşil Şehir’e saldırdı. Tömür Beg ben Tuğluk Tömür Hana tabiyim, elimde onun bana verdiği yarlık var, Haci Barlas’a itaat etmeyeceğim düşüncesiyle savaşarak Haci Barlas’ı yendi ve Haci Barlas Semerkand’a kaçtı. Tömür Beg  Haci Barlas’ı kovalayıp Semerkand yakınlarına geldiğinde Barlas kabilesinden emrinde bulunanlar yüz çevirip tekrar Barlas kabilesi tarafına geçtiler. Bunun sonucunda Tömür Beg zayıfladı ve ailesiyle birlikte Kabul’daki kayınpederi Emir Hüseyin’in yanına gitti.

Emir Hüseyin ile birlikte Kabul civarındaki Afgan kabileleri ile diğer Türk kabilelerinden asker toplayarak Batı Türkistan’a saldırdı ve Barlas’ı yenerek Tömür Beg Yeşil Şehir’e, Emir Hüseyin Semerkand’a yerleşti. Bundan sonra Tömür Beg ile Emir Hüseyin bir taraf, Haci Barlas ile Beyazit Beg diğer taraf olarak kendi aralarında savaşmaya başladılar. Bu iç savaş Tuğluk Tömür Han’ın ani müdahalesiyle son buldu. Hicri 764 (Miladi 1363)’te Tuğluk Tömür Han büyük bir askeri güçle Batı Türkistan’a saldırdı. Tuğluk Tömür Han bu hareketiyle isyancıları tümüyle yok ederek Batı Türkistan’a olan hâkimiyetini tam olarak sağlamayı, orada yıllardan beri devam etmekte olan savaş ve kan dökülmesini bitirmeyi amaçlıyordu. Tuğluk Tömür Han Hocend’e gelir gelmez daha önce itaatsizlik ederek Haci Barlas ile birleşen Beyazit Beg’i idam etti. Haci Barlas ve Emir Hüseyin Tuğluk Tömür Han’ın koruma birlikleriyle biraz karşı karşıya geldikten sonra kaçarak Kabul’e gittiler. Tömür Beg daha önce olduğu gibi Tuğluk Tömür Han’a bağlılığını bildirerek Han’ı karşıladı.

Tuğluk Tömür Han ilk başta Tömür Beg’i Semerkand’a vali olarak tayin etti ve daha sonra bu görevine son verdi. Diğer tüm muhaliflerini yok etti. Han’a itaat ederek bağlılığını bildirenlere de daha önce yaptığı gibi geniş yetki vermedi, tüm işleri merkeze bağlı vali veya bir komutana verdi. Tömür Beg bu sefer Han’dan büyük bir mevki beklemişti. Ancak Tuğluk Tömür Han Tömür Beg’i sadece Yeşil Şehir’e vali ve Barlas Kabilesine tümen beg olarak atadı. Tömür Beg’in daha sonra Tuğluk Tömür Han’a karşı isyan başlatmasının önemli sebeplerinden biri daha önce elde ettiği mevkilerinin çoğunu kaybetmiş olmasıydı.

Tuğluk Tömür Han oğlu İlyas Hoca Oğlan’ı Batı Türkistan’a genel vali olarak atadı ve Küçük Beg isimli bir komutanı yeterli sayıda askerle Semerkand’a yerleştirdi. Tüm sınır ve şehirlere yönetici tayin ettikten sonra kendisi Hicri 765 (Miladi 1364)’te Almalık’a geri döndü.

Tömür Beg’in İsyanı
Tuğluk Tömür Han geri döndükten sonra Tömür Beg isyan çıkarmak için fırsat kollamaktaydı. İlyas Hoca Oğlan, Küçük Beg ve diğer yetkili kişiler Moğolların adetlerini devam ettirerek çoğu Türk ve Müslüman olan savaş esirlerini köle olarak satmaya başladı. Batı Türkistan halkı Müslüman esirlerin köle yapılması İslamiyet’e aykırı olduğu için bu duruma karşı çıktı. Ayrıca Küçük Beg zalim bir insan idi ve askerlerinin halka zulüm etmesini engellemiyordu. İlyas Hoca Oğlan genç ve övünmeyi seven bir şehzadeydi ve sürekli avla meşgul idi. Bu sebeplerden dolayı Batı Türkistan halkı arasında İlyas Hoca Oğlan ve Küçük Beg’e karşı nefret arttı.
Devamı Gelecek Sayıda…

  • 881 defa okundu.