Mehmet Emin BUĞRA

Çeviri:   Gökbayrak

 

 

Tarmaşırhan Cengiz Han'ın kanunlarını bırakıp İslam şeriatı ile iş yapmaya ve yönetimi altındaki tüm Çağatay Han şehzadelerini, hanlık ve beylikleri İslamiyet'e davet etmeye başladı. Doğu Türkistan'da daha Müslüman olmamış Doğlat Hanedanı, Uygur İdikuti ve diğer Çağatay çocukları memnuniyetsizlik göstererek Tarmaşırhan'a karşı çıkmaya başladı. Tarmaşırhan bu isyanları bastırmak için ciddi bir çaba göstermedi. Bunun sonunda Çağatay devleti ikiye parçalandı.

Müstakil Çağatay Devletinin Kuruluşu

Tarmaşırhan ölene kadar Doğu Türkistan'daki yerel hükümdarlar özgür yaşadılar. Bu yerel hükümdarlar arasında birlik yoktu. Dış düşmanın saldırısına uğradıklarında her zaman yok olma tehlikesiyle karşı karşıyaydılar. Onlar da bir Çağatay hükümdarının yönetimine girme arzusu taşıyorlardı. Tarmaşırhan Hicri 730 (Miladi 1330)'da yeğeni tarafından öldürüldükten sonra Batı Türkistan'da büyük bir istikrarsızlık meydana geldi. Doğu Türkistan’daki yerel hükümdarların en güçlüsü olan Doğlat hükümdarı Pulaçi Beg bu fırsatı değerlendirerek Tarmaşırhan'ın daha Müslüman olmayan kardeşlerinden İmal Hoca'yı Buhara'dan kaçırarak Doğu Türkistan'a getirdi. Çağatay Hanedanı ve Doğlat Hanedanına mensup önemli kişiler eski Türk geleneğine uygun bir şekilde Almalık şehrinde toplanıp İmal Hoca'ya biat ettiler ve ona Esen Boğahan adını verdiler. Bu kişi Çağatay hanedanından ikinci Esen Boğahan adını alan hükümdardır. İkinci Esen Boğahan Almalık'ta tahta oturduktan sonra kısa sürede Doğu Türkistan'daki yerel hükümdarlar ve kabileleri idaresi altına aldı. Tahta oturmasında en büyük yardımını aldığı Pulaçi Beg'i Beyler Beyi unvanıyla vezir olarak atadı ve devletin tüm idaresini emrine teslim etti. İkinci Esen Boğahan yavaş yavaş askeri gücünü arttırdı ve Batı Türkistan'daki Çağatay hükümeti üzerine siyası nüfuz tesis etti. Böylelikle ikinci Esen Boğahan kendini tüm Çağatay ulusunun büyük Hanı olarak kabul ettirdi. Görünürde Batı Türkistan'daki Çağatay ve ikinci Esen Boğahan hakimiyeti olmak üzere iki yönetim olsa da gerçekte ikinci Esen Boğahan esas hakimiyetin sahibiydi, İkinci Esen Boğahan hayatının sonuna kadar bu konumunu korudu ve Hicri 741 (Miladi 1310)'da öldü. İkinci Esen Boğahan öldüğünde tahta oturacak çocuğu yoktu. 

Küçük eşinden olan oğlu Tuğluk Tömür çocukluk zamanında büyük eşi tarafından Moğolistan'a gönderilmişti. Tahtın boş kalmasıyla yerel hükümdarlar kendi bölgelerinde özgürlük ilan ederek birbirleriyle savaşmaya başladı. Bu kargaşa sekiz yıl devam etti. Bu süre içinde Pulaçi Beg Esen Boğahan'ın çocuk yaştaki oğlunu Moğolistan'dan getirip tahta geçirmenin peşindeydi. Diğer yerel hükümdarlar bu fikre karşı çıktılar. Çok sayıda diğer Çağatay şehzadeleri de tahta oturma beklentisiyle bu fikre karşı çıkarak kendi çevresine taraftar toplamak için birbiriyle kavga içindeydiler. Bu sekiz yıl içinde Batı Türkistan ve Oktay hanedanı arasında sürekli kanlı savaş devam etti.

Sonunda Batı Türkistan tahtını ele geçiren Gazan Han (Çağatay) Doğu Türkistan'daki iç kargaşadan faydalanarak burayı da işgal etme niyetine girdi. Doğu Türkistan'ın yerel hükümdarları ve bir kısım şehzadeler, Gazan Han Doğu Türkistan'ı işgal ettiği takdirde kendilerinin de yok olacağı tehlikesini hissettiler ve bu tehlikeyi önlemek için Pulaçi Beg etrafında güç birliği oluşturdular. Pulaçi Beg Tuğluk Tömür'ü tahta çıkararak güçlü bir hükümet tesis etmeden iç ve dış tehditlerden korunmanın mümkün olmayacağına yerel hükümdarlar ve şehzadeleri inandırdı. Tuğluk Tömür'ü getirmek için Moğolistan'a insan gönderdi ve bir yıl sonunda ancak getirebildi. Tuğluk Tömür herkesin fikir birliğiyle tahta oturdu.

Tuğluk Tömür'ün Han Olması

Hicri 748 (Miladi 1347)'de Tuğluk Tömür herkes tarafından biat edilerek tahta oturdu ve Tuğluk Tömür tahta oturduğunda 18 yaşındaydı. Tuğluk Tömür Han, Pulaçi Beg'i beylerbeyi unvanıyla devlet yönetiminin en üst makamı olan vezirlik görevine atayarak Altı Şehir ve Issık Göl olmak üzere Doğlat Hanedanlığını emrine verdi. Pulaçi Beg bu bölgelere kardeşleri Ka-meriddin Beg, Şemsiddin Beg ve Şeyh Devlet Beg'i vali olarak atayarak idare etti. Tuğluk Tömür Han hakimiyetinin 4. yılında (Hicri 752) Meylana Erşidin adlı bir İslam aliminin daveti ile İslamiyet ile şereflendi. Tuğluk Tömür Han Müslüman olduktan sonra Pulaçi Beg başta olmak üzere tüm devlet büyüklerini İslamiyet'e davet etmeye başladı. Bunun sonucunda herkes İslamiyet ile şereflendi. Tuğluk Tömür Han çok sayıda İslam alimini Almalık'a  etirerek halka   İslamiyet   bilgilerini   öğretmeye   başladı.

Devamı gelecek sayıda

 

 

  • 1361 defa okundu.