Yazar: Mehmet Emin Buğra
Çeviri: Gökbayrak

Doğu ve Batı Türkistan'da Çağatay Hanedanı Devleti
 
Çağatay Han Hicri 639 (Miladi 1241)'de öldü. Türkistan'dan ibaret olan Çağatay Ulusu daha öncesinde olduğu gibi yerel beylikler tarafından Kağan adına yönetiliyordu. Hicri 644 (Miladi 1124)'te Büyük Kağanlık tahtına oturan Küyük Han, Çağatay Han hayattayken bir savaşta ölen oğlu Mutugen'in oğlu Kara Hülaku'yu Çağatay Ulusu'na han olarak atadı. Bu tarihten itibaren Türkistan doğrudan Çağatay Hanedanının hakimiyeti altına girmiş oldu. Kara Hülaku Almalık'ı başkent yaptı. Küyük Kağan Çağatay Han'ın oğlu Yesumungu'yu Kara Hülaku'nun veliahdı olarak atadı, Hicri 646 (Miladi 1249)'da Yesumungu Kara Hülaku'yu savaşta mağlup ederek kendini Han ilan etmesine karşın bir yıl sonra öldü. Onun yerine geçen oğlu Mübarekşah yaşça küçük olduğu için annesi Ergine Hatun hanlığı idare etmişti. Ancak aynı yıl sonunda Çağatay Han'ın başka bir torunu Algu Ergine Hatun'u öldürerek tahtı ele geçirdi, Kara Hülaku'nun tahta oturmasından Algu'nun tahta oturmasına kadar olan altı yıl içerisinde Çağatay Hanedanı içinde sürekli çatışma meydana geldiği için Kuzey Türkistan'ın çoğu şehri yıkıma uğradı. Algu bu çatışma ortamını sona erdirip yurda barış getirdi ve tüm Türkistan'ı kendi idaresi altına aldı. Sadece Altı Şehir'deki Doğlat Hanedanı ve Beşbalık'taki idikut'u kendine tabi bölgelerde han adına yönetici olarak tayin etti. Harezim ve Afganistan'ı da Çağatay devletine kattı. Hicri 655'te Kubilay Kağan kağanlık merkezini Karakurum'dan Pekin'e taşıyıp Türkistan'dan iyice uzaklaştı, bu durumu fırsat bilen Algu müstakillik ilan etti. Böylelikle Doğu ve Batı Türkistan'da Harezim ve Afganistan'ın da dahil  olduğu  bir Çağatay imparatorluğu kuruldu, başkent Almalık'tan Semerkant'a taşındı.

Hicri 664 (Miladi 1265)'te Algu öldü ve Kara Hülaku'nun oğlu Mübarekşah tekrar tahta oturdu. Mübarekşah Çağatay neslinden ilk Müslüman olan hakan olarak bilinmektedir. Mübarekşah zamanında Çağatay Hanlığı'nda sadece Batı Türkistan ve Afganistan'ın az bir kısmı kalmış olup Doğu Türkistan'ı Oktay Han ele geçirdi.

Doğu Türkistan'da Oktay Hakimiyeti
Oktay Hanedanı'ndan Batı Moğolistan, Altay ve Emil bölgelerini yöneterek Zargalantu (şuanki Kubdu)'da bulunan Kayduhan, Alguhan öldükten sonra ili, Altı Şehir'deki Doğlat Beyliği ile Kuçu ve Beşbalık'taki Uygur idikut'u savaşta yenerek topraklarını ele geçirdi. Böylelikle Hicri 665'te Doğu Türkistan Kayduhan'ın hakimiyeti altına girdi. Doğu Türkistan'daki Kayduhan hakimiyeti Kayduhan'ın ölümüne kadar sürdü. Kayduhan Hicri 702'deöldü ve tahtına oğlu Çaparhan geçti. Bu dönemde Batı Türkistan'da Çağatay Hanedanından Duvay Çiçenhan'ın hakimiyeti devam etmekteydi. Duvay Çiçenhan Doğu Türkistan'ı Çağatay devletine katmak için Çaparhan'a karşı savaş açtı ve diğer taraftan Duğlat hanı Baydarhan'ı yanına çekti, Batıdan Duvay Çiçenhan, Güneyden Bay-darhan hücum ederek Çaparhan'ı mağlup etti ve Doğu Türkistan'da 40 yıl devam eden Oktay hakimiyetini sona erdirdi.

  • 866 defa okundu.