Yazar: Mehmet Emin Buğra
Çeviri: Gökbayrak
DOĞU TÜRKİSTAN'DA CENGİZ HAN İSTİLASI
Bazı Avrupa tarihçileri Çinlilerin Moğollara medeniyet bakımından büyük etkisi olmuştur diye yazmışlardır. Hâlbuki bu öyle değildir. Moğollara medeniyet olarak en büyük etkisi olan ilk olarak Müslüman Türkler, sonra Budist Uygurlardır. Moğol devletinde devlet yönetiminin önemli birkısmı Müslüman Türkler, Budist Uygurlar, Kara Hıtaylar, Tangut ve Mançurlar'dan oluştuğu bilinmektedir, Dolayısıyla Moğol medeniyetinde büyük Türk kavimlerinin etkileri görülmektedir.

Hıtaylar'la ilgili bu bölümün sonunda Çinlilere Hıtay demenin doğru olmadığını bir kez daha   anımsatmanın önemli olduğunu düşünüyorum. Karahanlılar döneminden Cengiz Han dönemine kadar Kuzey ve Kuzey Batı Çin'de hâkimiyet Hıtayların elinde olmuştur. Bundan dolayı Moğolistan ve Doğu Türkistan'da onlar çok meşhur idiler. Moğolistan ve Doğu Türkistan halkları Çin'de yaşayan herkese Kara Hıtay demişlerdir. Günümüzde Çinlilere Hıtay demek o dönemden kalma yanlış bir söylemdir. Gerçekte Hıtaylar Çinli olmayıp bir Türk kabilesidir. Çinlilere Hıtay yerine Çinli demek gerekir ki bu şanlı Türk kavminin tarihi Çin tarihinde yok olmasın.

Doğu Türkistan'da Cengiz Han İstilası
Cengiz Han'ın kökü, devleti, savaşları, yasaları ve diğer olaylar hakkında tarih kitaplarında genişçe bilgi bulunmaktadır. Bu kitapta sadece Doğu Türkistan'la ilgili olanlar bahse konu olacaktır.

Cengiz Han Moğolistan ve Kuzey Çin'de imparatorluğunu kurduktan sonra ezeli düşmanı Küçlük Han'ı yok etmek ve Doğu Türkistan'ı kendi topraklarına katmak için harekete geçti. Hicri 614 (Miladi 1217)'nin sonlarında Cengiz Han Çete Noyan isimli komutanını 20000 atlı askeriyle Doğu Türkistan'a gönderdi. Çok sayıda Uygur ve Karluk gibi Türk kavimleri Çete Noyan'ın askerlerine katılarak onunla beraber gelmekteydiler. Küçlük Han da tüm gücünü toplayarak Hoten'den yola çıkıp Issık Göl'e kadar geldi, iki taraf karşı karşıya gelince savaş başladı. Savaş sonunda Küçlük büyük yenilgiye uğradı ve tüm ordusu dağıldı. Kendisi az sayıda askeriyle kaçarak Kaşgar'a geldi. Kaşgar halkı da zalim Küçlük'ten intikam almaya girişti ve daha sonra Küçlük üç adamıyla kaçarak Kaşgar'ın Güneyindeki dağa çıktı. Çete Noyan'ın askerlerinin kendisini kovalamakta olduğunu duyan Küçlük Bedehşan tarafına kaçtı ve Serikkol'a geldi. Daha önce Küçlük'ün zulmünden kaçarak oraya yerleşmiş olan Türkistanlılar Küçlük'ü yakalayıp Noyan'ın askerlerine teslim ettiler. Çete Noyan onun kafasını keserek Cengiz Han'a gönderdi.

Çete Noyan ondan sonra Yerkent, Hoten, Kuçar'ı ele geçirdi ve işgal tamamlandıktan sonra Cengiz Han'ın yasalarına göre halkın din, mezhep, ticaret, tarım ve diğer konularda serbest olduğunu ilan etti. Böylece diğer bölgelerin başına bela olan Cengiz Han Doğu Türkistan için bir kurtarıcı oldu.

Hicri 615 (Miladi 1218)'de Cengiz Han Uygur,  Karluk ve Sarı Uygurlar gibi yerel hanlıklara kendi idaresi altında özerklik verdi. Altı Şehir bölgesinin yerel yöneticisi yoktu. Dolayısıyla Cengiz Han'ın yanında büyük itibara sahip halk önderlerinden Manglay Süye isimli kişi Altı Şehir'e bir yerel han gibi yetkili vali olarak gönderildi. Manglay Süye'nin bir ayağı topal olduğu için Cengiz Han ona "doğlat" derdi (doğlat Moğolcada topal demektir). Dolayısıyla Hicri 921 (Miladi 1515) yılına kadar Altı Şehir'e hükümdar olan Manglay Süye tarih kitaplarında Doğlat Hanı olarak geçmektedir.

  • 718 defa okundu.